TURSKO DOBA

I PUSTOŠENJA SRPSKIH ZEMALJA I PRVE SEOBE U XV I XVI VEKU

Odnos srpskog naroda prema Kosovu nikada nije bio zasnovan samo na predstavama o prošlosti, niti je "mitski" momenat uopšte bitan za savremena istoriografska, a pogotovu za politička razmišljanja o sudbini ove srpske oblasti. Zbivanja u njoj kroz čitavo razdoblje turskog ropstva aktualizovala su taj odnos. Posledica turske invazije Balkanskog poluostrva je, uopšte, veliko pomeranje ljudi i naroda od Bosfora do Beča. Razbijanjem starog i uspostavljanjem novog društvenog i ekonomskog poretka, po uništenju državnih formacija balkanskih naroda, otvorili su ce putevi osmanlijskoj kolonizaciji Balkana, kao i veoma agresivnoj, militantnoj islamizaciji, koja je zahvatila mase na pravcima turskog osvajanja u Bugarskoj, Makedoniji, Grčkoj, Srbiji, Albaniji, Bosni. Primanjem islama menjao ce pravni status i ekonomski položaj, sticale su ce važne privilegije i zaštite, ali ce gubio svoj nacionalni pa i civilizacijski identitet.

Za pitanje odnosa između srpskog i albanskog naroda u epohi turskog ropstva svi su ovi momenti veoma značajni, a naročito ono stanje demografsko-etničke nestabilnosti koje nastaje već sa prvim pohodima turske vojske, pogotovu posle Marice i Kosova. Pre svega, samo kretanje turskih odreda ili većih armija po srpskim i drugim hrišćanskim zemljama ostavljalo je pustoš: gradovi su razarani, crkve rušene i manastiri paljeni, dvorovi vladara i vlastele sistematski i do temelja rušeni, sela pljačkana a narod ubijan, ili odvođen u ropstvo - ukoliko ce nije sklonio u zbeg i iselio sa rodnog tla. Opšta je konstatacija da je već osvajanje južnih oblasti srpske države posle maričke bitke i premeštanje središta državne oblasti dalje na sever dovelo do prve veće seobe srpskog naroda: "veliki broj iseljenika, naročito vlastele sa sebrima i otrocima iz južnih oblasti, nastanio ce u krajevima severno od Šar-planine. Jedan sin kralja Vukašina odselio ce sa svojim ljudima čak u Arad, severno od reke Moriša" [danas u Rumuniji].^[1] Ali od većeg značaja bile su migracije posle kosovske bitke. Stanovništvo ce iz južnih srpskih zemlja selilo tada u oblast Despotovine. "Ono iz skopskih i prizrenskih krajeva, sa Kosova i Metohije, iseljavalo ce jednim delom u moravsku Srbiju, drugim delom u Zetu, Hercegovinu i u Bosnu, a delimice i preko Save i Dunava u južnoslovenske zemlje u Austro-Ugarskoj. Pre pada Srbije, pred opasnošću koja ce pomaljala, mase Srba su ce već bile iselile u Srem i Banat na posede koje su tamo imali srpski despoti i vlastela. Pošto su Turci zauzeli Smederevo i moravsku Srbiju, mnogobrojni iseljenici iz krajeva oko Kruševca, Beograda i Smedereva odselili su ce naročito u Srem i u dinarske zemlje, najviše u Bosnu. Drugi, izgleda u manjem broju, naselili su ce u Banatu, Bačkoj, Baranji, po Slavoniji, opet poglavito na posedima srpskih despota i vlastele. Posle sukcesivnog osvajanja Bosne [1463], Hercegovine [1482] i Zete [1499] nastajale su velike dinarske seobe u Hrvatsku, Slavoniju i Srem, u Dalmaciju i u karsnu tvrđavu Crnu Goru".^[2]

Stanje potpune nesigurnosti i bezgraničnog nasilja navodilo je i pojedince ili manje grupe stanovnika, kao i čitave mase naroda, da beže ispred turskih akindžija dalje na sever i zapad, u oblasti van domašaja osvajača. No kako ce i zemljište što su ga Turci osvajali sve više širilo ka severu, tako ce i to izbegličko kretanje nastavljalo, a dotadašnja oblast naseljavanja javljala ce samo kao etapna oblast. U toku cele prve polovine XV veka može ce govoriti o "tihim i postepenim seobama" iz Despotovine u krajeve severno od Save i Dunava, ali su ove nastavljene i pojačane posle turskog osvajanja Despotovine. Tada južne oblasti Ugarske, kao pogranične zemlje, trpe od zaletanja turskih jedinica, od pljačke, spaljivanja naselja i odvođenja u roblje. Tako je naročito u Sremu, ali i u Banatu, nastala prava pustoš: za dvadesetak godina ratovanja sa Turskom u ovim predelima ostalo je malo stanovnika; na ogromnim prostranstvima mogla ce videti tek po koja koliba. Kralj Matija Korvin ce početkom 1462. žalio Veneciji da su u protekle tri godine [od pada Smedereva, tj. 1459] Turci iz njegove zemlje odveli najmanje 200.000 stanovnika. Zaokret ce dogodio 1463, kada ugarske jedinice upadaju u severne predele okupirane Srbije i preduzimaju sistematsko otimanje i preseljavanje stanovništva, kako bi ce obnovili opusteli krajevi. Valja uopšte primetiti da propadanje naselja i proređivanje stanovništva u to doba nije bilo uzgredna posledica ratnih operacija nego je razaranje bilo sastavni deo ratnih ciljeva i sprovodilo ce isto onako dosledno i sistematski kao što ce nastojalo na podizanju i naseljavanju sopstvenih zemalja. Ta akcija je naročito bila preduzeta i dobila izuzetno masovne razmere u operacijama 1480. i 1481. Tada je iz čitave severne Srbije sve do Kruševca, koja ce nalazila pod turskom okupacijom, preseljeno više od 100.000 ljudi, čime je u velikoj meri pojačan srpski živalj koji ce već nalazio na ugarskom zemljištu, uglavnom na teritoriji Banata i Pomorišja. Računa ce da ce u toku te dve godine u Srbiji ugasilo oko 20.000 ognjišta i opustelo oko 1000 sela. To bi, dakle, bila jedna od prvih velikih seoba Srba, kojom je zahvaćeno, doduše, stanovništvo moravske Srbije [Despotovine], ali je u tim masama bio već i deo kosovsko-metohijske migracije iz prethodnih decenija. Iseljavanje sa turske teritorije nastavilo ce i kasnije, ali sporijim ritmom i u razmerama koji ce ne mogu uporediti sa egzodusima iz 1480-1481. U svakom slučaju, još od 1463. srpski etnički karakter Srema - a od 1480. do 1481. i Banata, stalno ce pojačavao, tako da austrijski hroničar Jakob Unrest u poslednjoj deceniji stoleća beleži da ce između Ugarske i Srbije, od Save do Dunava prostire zemlja Srba ili "husara". Na najranijim kartografskim prikazima Ugarske s početka XVI veka Srem je označen Rascia ili Razen [1528]. Posedi srpske vlastele predstavljali su, bez sumnje, područje srpskog okupljanja i zbijanja.^[3]

Činjenica je, dakle, da ce srpski narod pojedinačno i masovno, pod pritiskom rata, a ne "prirodno", selio već u XV veku, i da tada započinje onaj veliki migracioni proces koji je izmešao celokupno stanovništvo "od Veleške klisure na Vardaru do Zagrebačke gore".^[4] Bilo bi pogrešno, međutim, tražiti već u tom razdoblju početke masovnih migracija Albanaca iz severnoalbanskih planina u metohijske i kosovske ravnice, kao što ce to ponekad uprošćeno predstavlja.^[5] Uprkos svim nevoljama i seobama, etnički i demografski odnosi nisu ce na srpsko-albanskoj međi tako brzo menjali. Analiza turskih deftera pokazala je, pored ostalog, da ce srednjovekovno stanje održava uglavnom kroz ceo XV i XVI vek. Iz toga vremena je već dovoljno istorijskih izvora, pa ce može pouzdano znati: mada su ce srazmerno velike mase srpskog i makedonskog stanovništva selile pred Turcima tokom čitavih stotinu godina posle Kosova, još u ovim oblastima nema bitnog pomeranja i zamene narodnosti.

To pokazuje, na primer, već navedeni turski popis iz 1490/91. za Vučitrnsko-prištinski, Prizrenski i Dukađinski sandžak, ali su naročito važni podaci iz XVI veka, iz kojih ce mora zaključiti da ce etnička slika kosovske oblasti ni više decenija kasnije u suštini ne menja. Objavljeni su podaci za Vučitrnski i Prizrenski sandžak [livu] u vreme vladavine Sulejmana Veličanstvenog iz 1525/26, 1530/31, 1544/45. i 1544/1561.^[6] Vučitrnski sandžak obuhvatao je mesta: Vučitrn, Prištinu, Janjevo, Novo Brdo, Belasicu, Belo Brdo, Koporiće, Trepču i Donju Trepču, sa 1082 [odnosno kasnije 1067] sela, 42 manastira i 11 crkava na ovoj teritoriji. Prizrenski sandžak sa mestima Prizren, Hoča i Trgovište = Pazarište kod Novog Pazara [!] imao je najpre 492, a potom 674 sela, sa 2 manastira i 15 crkava. Odnos između muslimanskih i hrišćanskih domova održava ce kroz celo ovo vreme u Vučitrnskom sandžaku na nepuna 3% muslimana prema preko 97% hrišćana; u Prizrenskom sandžaku ce primećuje četrdesetih godina jačanje muslimanskog elementa [sa 2,13% na 4%]. Mora ce uzeti, naravno, da jedan deo hrišćanskog stanovništva otpada na katoličko stanovništvo, među kojima je, pored Dubrovčana i drugih primorskih Slovena i Romana, još i albanski elemenat. No iz kasnijih podataka katoličkih misionara, o čemu će biti više reči u posebnoj glavi ove knjige, proističe da je to uglavnom samo ostatak gradskog, zanatlijskog albanskog elementa, pretežno u jugozapadnoj Metohiji, a ne i nov, doseljenički i brđanski elemenat, za čije ce migracije odmah vezuje i islamizacija. Stabilna etnička granica Srba i Albanaca u Metohiji počinje ce narušavati tek krajem XV veka, pa i to sporadično, da bi do većih poremećaja došlo tek u XVIII i XIX, a na žalost do najvećih i sudbonosnih - u našem veku i našim danima.

Granica na zetsko-crnogorskom sektoru nije ce ni u XVI veku ni kasnije bitno menjala. Raspored crnogorskih i malisorskih plemena utvrđen je sa teritorijalizacijom katuna, kao što smo videli, u XV veku. Albanske kolonizacije ovde nema u većoj meri, sem što je tokom vekova znatno smanjeno slovensko-srpsko stanovništvo u skadarskoj ravnici, do manjine koja ce na neki način održava sve do najnovijih vremena. Nije ce u XV i XVI veku pomerala ni etnička granica na makedonskom sektoru, južno od Kosova; slovenskog stanovništva ima još stolećima u debarskom kraju i zapadno od Crnog Drima, kao i južno od Ohridskog jezera. Tek sedamdesetih godina XVI veka oglašavaju ce u istorijskim izvorima prvi ozbiljniji pljačkaški upadi Albanaca u okolinu Prizrena, Đakovice i Peći u Metohiji, nagoveštavajući sektor i pravac glavnog prodora na istok, ali još uvek bez naseljavanja.

¹ J. Cvijić, Balk. poluostrvo, 145.

² J. Cvijić, Balk. poluostrvo, 146.

³ O seobama u Ugarsku tokom XV veka nov i veoma argumentovan prikaz: Istorija srp. naroda II, 431-435 (S. Ćirković).

⁴ J. Cvijić, Balk. poluostrvo, 189.

⁵ Ha primer, tvrdnja koja ce ne može potkrepiti nijednim istorijskim dokumentom: "Razume ce da su tom prilikom (tj. posle kosovske bitke 1389. i seobe Srba na sever - D. B.) arbanaški stočari silazili u većem broju sa svojih brda i nastanjivali ce u ove ravne predele" (M. Krasnići, Savremene promene, 210).

⁶ O. Zirojević, Vučitrnski i prizrenski sandžak u vreme vladavine Sulejmana Veličanstvenog, IČ 19 (1972) 263-275.

II ORGANIZACIJA I ULOGA OBNOVLJENE PEĆKE PATRIJARŠIJE

Položaj srpske crkve u zemljama koje su dospele pod tursku vlast, koliko god odražavao sudbinu srpskog naroda, toliko je i sam uticao na nju. To ce pogotovu osećalo na širem području Kosova, u Staroj Srbiji, nekadašnjoj oblasti Vuka Brankovića, gde je sve do prvih decenija XV veka bilo sedište srpske patrijaršije. Sa turskim osvajanjima posle kosovske bitke patrijarsi ce sve češće uklanjaju iz Peći; prateći srpske vladare toga doba, povlače ce u severne krajeve Srbije, mada je njihova sudbina u to vreme, i u trenutku pada Smedereva 1459. godine prilično neizvesna.^[1] Možda Arsenije II [1457-1463] i nije poslednji srpski patrijarh, ali ce on u svakom slučaju više nije nalazio u Peći. Posle njega ce pominje "arhiepiskop" Jovan, koji "drži presto svetog Save", a krajem XV i u prvim decenijama XVI veka u fermanima koji su izdati bosanskim franjevcima - neki "sirf patrijarh" [srpski patrijarh] bez imena, ali je sasvim sporno pitanje da li je sa smrću patrijarha Arsenija II bila ukinuta i srpska [pećka] patrijaršija ili ce to dogodilo tek krajem druge decenije XVI veka, ili čak nije ni bilo ukidanja. U svakom slučaju, ohridska arhiepiskopija je koristila širenje osmanlijske vlasti da povrati nekadašnje svoje područje [iz prvih godina XIII veka!] i da proširi svoju jurisdikciju na srpske eparhije, a pre svega na samu Peć. Čitava kosovska oblast ce u drugoj polovini XV veka sigurno već našla u okviru jurisdikcije ohridske arhiepiskopije, te je presto pećkih patrijaraha, bar u tom smislu, bio "ukinut". Ima, pak, indicija i da je samostalnost srpske patrijaršije zaista bila osporena u korist Ohrida još u drugoj polovini XV veka.

Studija jednog turskog dokumenta, deftera patrijaršija sa svim njihovim eparhijama u Osmanskom carstvu [Piskopos Mukataasi] za razdoblje od 1640. do 1655. godine, otkrila je u jednoj "piskopije", zapravo, "arhiepiskopiji nahije Ostro Brdo u kadiluku Petruš", trag poslednje relativno slobodne, autonomne srpske crkvene oblasti u drugoj polovini XV veka.^[2] U to vreme ce jyrisdikcija ohridske episkopije protezala i na ovaj teren, pa ce sukob oko crkvene vlasti razgoreva u drugoj i trećoj deceniji XVI veka kao pokušaj restauracije nezavisne srpske patrijaršije. Na čelu tog pokreta je smederevski mitropolit odnosno arhiepiskop Pavle, 1528. Njegov odlazak u Peć nije urodio plodom; posle više godina borbe, na saborima u Ohridu 1540-1541. godine, Pavle je osuđen i anatemisan. "Smederevska arhiepiskopija" je verovatno tada podeljena, ali o tome nema vesti. Ima podataka koji upućuju na zaključak da je ohridska arhiepiskopija do pobune Pavla Smederevca smatrala smederevsku eparhiju produžetkom svoje stare braničevske episkopije.^[3]

Verovatno je i dugogodišnja borba Pavla Smederevca doprinela da ce šesnaest godina posle njegovog poraza srpska patrijaršija ipak obnovi. Godine 1557. izdat je berat o obnavljanju patrijaršije. Berat je izdao novom patrijarhu Makariju Sokoloviću veliki vezir Rustem-paša, carski zet i pašenog tada trećeg vezira Mehmed-paše Sokolovića, rodom iz Butmira u Carajevskom polju, u literaturi poznat kao Opuković, Čigalić, Hrvat, Arnaut; Rustem je bio veliki vezir od 1555. do 1561. Tada je Mehmed-paša već drugi vezir, a od 1565. do smrti 1579. godine svemoćni veliki vezir. Za to vreme su ce na prestolu pećke patrijaršije smenila trojica patrijaraha iz roda Sokolovića: posle smrti Makarija [1574] još Antonije [1574-1575] i Gerasim [1575-1587].

Obnova pećke patrijaršije je događaj od ogromnog značaja za srpski narod pod turskom vlašću, a posebno u Staroj Srbiji. Crkva je sa svim elementima etnarhije postala legalna organizacija srpskog naroda, njegov politički predvodnik i jemac. Bez obzira na sve teškoće, u sistemu koji je crkvi davao prednosti najkrupnijeg feudalca, pećka patrijaršija je ujedinila srpski pravoslavni narod. U njenim su ce granicama našli svi krajevi gde u tom času žive Srbi, praktično gde Srbi žive najkasnije od XV veka, a to su ogromna prostranstva severno od linije: ušće Drima-sastav Crnog i Belog Drima-Šara-Jakupica-Štip-Osogov, čak do Komorana i Jegre na severu odnosno do Zagreba na zapadu. Oblast Kosova i Metohije našla ce u duhovnom središtu crkvenog, kulturnog i političkog života srpskog naroda za sledeća dva veka. Sve do velikih seoba 1690. i 1737, i novog organizovanja crkve severno od Save i Dunava, pa i do samog ukidanja pećke patrijaršije 1766. godine, ovde je žarište duhovnog kretanja i političke borbe srpskog naroda za oslobođenje od turske vlasti.

Crkvena organizacija na teritoriji Kosova i Metohije u obnovljenoj pećkoj patrijaršiji nije pretrpela bitne promene. U navedenom dokumentu, defteru iz 1640-1655, pominju ce južno od Šare skopska i tetovska eparhija, a na teritoriji severno od Šare - gračanička mitropolija [Novo Brdo, Priština, Janjevo]; raška mitropolija [podeljena u toku ovog razdoblja na rašku i vučitrnsku mitropoliju]; prizrenska mitropolija, iz koje ce negde oko 1532. izdvojila budimska ["budimljanska"] mitropolija; tri mitropolije pećkoga užeg područja, tj. u Metohiji - "mitropolija manastira Studenice u kadiluku Peć" [očigledno, hvostanska episkopija], "mitropolija oblasti Peć" [koja je zamenila "mitropoliju nekih nahija u kadiluku Peć" 1584. godine]. Na osnovu samog naziva ove ranije eparhije "nekih nahija u kadiluku Peć" i nekih drugih vesti zaključuje ce da je do njenog formiranja bilo došlo podelom hvostanske mitropolije oko 1506. godine.^[4]

Obnovljena patrijaršija odigrala je veliku ulogu u povezivanju srpskog naroda, u XVI veku već uveliko rasturenog na širokom prostoru od Makedonije do Komorana i od Sofije do Zagreba. Kao nosilac jedinstvene tradicije i svesti ona je zaslužna što je u celome tom rasprostranjenom narodu, uprkos njegovim stalnim migracijama, hroničnom genocidu i pokušajima odnarođavanja, sačuvana, pa čak i osnažena svest o sopstvenom nacionalnom biću. Izvesna ekonomska moć koju je patrijaršija dobila svojim novim statusom u sklopu turskoga feudalnog društva omogućila joj je da razvije veliku graditeljsku i umetničku, a posebno književnu delatnost. Obnovljeni su mnogi stari hramovi, i podignuti novi manastiri,^[5] organizovan je konzervatorski i prepisivački rad. Na samom području Kosova i Metohije obnova pećke patrijaršije značila je izuzetno mnogo za srpski narod, koji je ovde bio izložen naročitom pritisku, pogotovo u vremenu koje će nastati krajem XVII i početkom XVIII veka, posle velikih oslobodilačkih ustanaka. Prisustvo patrijaršije dalo je kosovskim Srbima novu snagu i rodilo nove nade. Ne manje nego u srednjem veku, ova ce oblast pokazuje kao aktivna srpska zemlja naročito u XVI i XVII veku posle obnavljanja patrijaršije. Duhovni centri - manastiri Pećka patrijaršija, Dečani, Gračanica pa varoš Janjevo, ili drugi manji centri po kosovskoj oblasti, ostavili su iz ovog razdoblja značajna imena i dela. Tradicija srednjovekovne književnosti, u prepisivanju i originalnom stvaranju, održala ce u čistom vidu i u svojoj staroj funkciji na matičnom području srpskog naroda - u Staroj Srbiji, u glavnim središtima srednjovekovne kulture, koji su sada postali centralno područje obnovljene pećke patrijaršije. Peć i Dečani, sa širokim gravitacionim područjem od Mileševe do Gračanice, dali su srpskoj književnosti ovog razdoblja dela dostojna nemanjićke tradicije.^[6] Međutim, ima i novih pojava. Patrijarh Pajsije Janjevac [1614-1647] unosi u stare književne oblike nove sadržaje i novu svest, narodnu i istorijsku, te jasno doživljava tragediju srednjovekovne Srbije na način koji naslućuje i anticipira kasnija, romantičarska vremena.^[7]

¹ Pitanju kontinuiteta srpske crkve pod turskom vlašću sa pravnoistorijskog stanovišta posvećena je studija Mirka Mirkovića, Pravni položaj i karakter srpske crkve pod turskom vlašću (1459-1766), Beograd 1965.

² P. Tričković Srp. crkva,107-118.

³ R. Tričković, Srp. crkva, 118.

⁴ P. Tričković, Srp. crkva. 83-85, 105-107, 118-119.

⁵ Vid.: S. Petković, Zidno slikarstvo na području Pećke patrijaršije 1557-1614, Novi Sad 1965, passim.

⁶ Neobična ličnost dečanskog slikara i pisca Longina izbija u prvi plan. Rođen negde u Hvosnu tridesetih godina XVI veka, on ce posvetio slikanju i primenjenoj umetnosti, te je radio u Peći, Studenici, Gračanici, Banji kod Priboja, Dečanima, Pivi, Lomnici, opet u Peći; od 1557. bavi ce više pisanjem, prepisivanjem i ukrašavanjem knjiga. Vid.: D. Bogdanović, Istorija stare srp. književnosti, 265-266.

⁷ D. Bogdanović, Ist. stare srp. književnosti, 267-271.

III RATOVI, USTANCI I SEOBE SRBA U XVII I XVIII VEKU

Tursku vlast srpski narod nije nikada priznao kao večnu, nikada nije prestajao da je mrzi i oseća kao tuđinsku, nasilničku, neprijateljsku. Ova ce činjenica mora imati u vidu ako treba razumeti odnos naroda prema stanju stvorenom posle konačnog gubitka nezavisnosti, na Kosov'u kao i u drugim oblastima širom srpskih zemalja. Sa Osmanlijama dolaze Srbima nesreće, pogibija, beda, potpuna obespravljenost i pljačka, bez obzira na to da li ce radi o prvom ili drugom periodu turske vlasti, o razdoblju uspona i moćne, uređene osmanske administracije ili o vremenima opadanja i anarhije. Izvesna konsolidacija crkve, pa čak i njen relativni napredak, posle 1557, ne bi ni mogli ni smeli da zasene istinitu sliku ropstva, posvedočen u svim istorijskim izvorima i zadržanu u svesti srpskog naroda. Ne može ce bez toga razumeti oslobodilačka borba Srba, koja u stvari kontinuirano traje sve do konačnog oslobođenja od Turaka 1912. godine. Osmanlijska vlast je unazadila srpski narod: oduzela mu nezavisnost i slobodu, lišila ga državnosti, razbila mu jedinstveno nacionalno područje, izmenila civilizacijski lik ovog prostora, dovodeći u pitanje njegov evropski karakter. Turska je uništila srpsku aristokratiju, oduzela narodu najbolju decu [nasilnom regrutacijom za janičare - "dankom u krvi"], prekinula prirodno kretanje srpskog naroda ka modernom društvu, osiromašila mu zemlju, a privredu, koja ce čak i u poluzavisnoj Despotovini nalazila na liniji uspona, presekla i upropastila svojim pljačkaškim društveno-ekonomskim sistemom. Povrh svega toga, osmanlijska vlast je počivala na zakonu diskriminacije i apsolutne vladavine islama, sa legalnim mogućnostima da ce u praksi sprovodi nasilje, pojedinačno ili masovno, kao fizičko uništenje pojedinaca ili čitavih oblasti.

Izvanrednu, istoriografski besprekornu analizu uticaja društvenih i administrativnih institucija islama oličenih u turskoj vlasti na život ne-muslimanskog stanovništva - izveo je Ivo Andrić u svojoj tek nedavno objavljenoj doktorskoj disertaciji pod naslovom Razvoj duhovnog života u Bosni pod uticajem turske vladavine [1924].^[1] On s pravom ističe da je u zemljama koje su Turci osvojili kao jedini regulator ličnog, društvenog, materijalnog i duhovnog života važio islam. "U uslovima koje je islam nametao razvijao ce i duhovni život ne samo onih koji su ga bili prihvatili, već i svih ostalih turskih podanika, bez obzira na to kojoj su veri pripadali".^[2] Andrić navodi propise iz čuvene zbirke Kanun-i-raja [Zbirka zakona za raju], iz 635. godine, koji su, "iako u donekle izmenjenom i blažem obliku", bili na snazi u svim pokrajinama turskog carstva; postoje mnogobrojni neoborivi dokazi da su glavne tačke kanuna, upravo one koje najdublje zadiru u moralni i privredni život hrišćana, u punoj meri bile na snazi, i to do kraja turske vlasti koja ih je primenjivala.^[3] Po tome Kanunu hrišćani i Jevreji ne smeju u pokorenim zemljama podizati manastire, crkve i isposnice; ne smeju popravljati svoje crkve; oni koji stanuju u susedstvu muslimana, svoje kuće mogu popravljati jedino u slučaju preke potrebe; za potrebe putnika proširivaće ce kapije manastira i crkava; svim strancima-namernicima ukazivaće tri dana gostoprimstvo; kod sebe neće primati uhode, a ukoliko takve prepoznaju, smesta će ih predati muslimanima; svoju decu ne smeju podučavati u koranu; među sobom nemaju pravo da izriču presude; nikoga iz svoje sredine ne smeju sprečavati da postane musliman; prema muslimanima ponašaće ce sa poštovanjem, ustajaće prilikom njegovog ulaska i prepuštaće im počasno mesto bez gunđanja; u pogledu odeće i obuće ne smeju ce nositi kao muslimani; ne smeju učiti arapski književni jezik; ne smeju jahati osedlanog konja, nositi sablju niti drugo oružje, ni u kući ni van nje; ne smeju prodavati vino niti nositi dugu kosu; ne smeju svoje ime utisnuti u prsten sa pečatom; ne smeju nositi širok pojas; izvan svojih kuća ne smeju javno nositi ni krst ni svoje sveto pismo; u svojim kućama ne smeju glasno i snažno zvoniti, već jedino umereno; u kućama mogu samo poluglasno da pevaju; smeju samo tiho da ce mole za pokojnike; muslimani mogu da oru i da seju po hrišćanskim grobljima ako ona više ne služe za sahranjivanje; ni hrišćani ni Jevreji ne smeju držati robove; ne smeju da kupe zarobljene muslimane niti da zaviruju u kuće muslimana; najzad, ukoliko bi neki hrišćanin ili Jevrejin bio zlostavljen od muslimana, ovaj će za to platiti propisanu kaznu.^[4] Na srpskom terenu i u razdoblju od XV do XIX veka status hrišćanske raje, obespravljene i potčinjene, u suštini ce nije menjao, bez obzira na to što neki od navedenih propisa nisu primenjivani. Zapravo, nije primenjivan ovaj poslednji propis, koji je hrišćanima nudio izvesnu satisfakciju i pravnu zaštitu. Propisi o podizanju manastira i hramova u suštini su sprovođeni u život delimično - u načelu nije ce moglo podizati novo crkveno zdanje, ali ce opravka pa i fiktivna "restauracija" mogla postići posebnim sultanovim fermanom, uz ogromne troškove, teškoće i opasnosti.^[5] No, raja je svuda već po osnovnim shvatanjima islama, a još više po načinu na koji su ce ova u praksi sprovodila, dospela u privredno potčinjen i zavisan položaj. Uz redovne poreze i druge dažbine, ona je podnosila i sve vanredne izdatke u ratovima i pokretima trupa. Pod pritiskom ovih okolnosti, hrišćani napuštaju svoje kuće i zemljište u ravnici i duž drumova i povlače ce u planine, preseljavajući ce tako u više, nedostupne krajeve, dok su muslimani zauzimali njihove dotadašnje položaje. Poreze što su ih plaćali hrišćani ne samo što su bili srazmerno veće od onih koje su plaćali muslimani već su uterivane na nepravedan i nedostojan način. Društvena nejednakost i moralna zapostavljenost išle su ruku pod ruku sa privrednom potčinjenošću. Verska diskriminacija izražavala ce na razne načine: osim strogih odredaba o nošnji i frizuri, berberi, na primer, nisu smeli da briju hrišćane istim nožem kojim su brijali muslimane; u kupatilima su hrišćani morali da imaju posebno naznačene pregače i peškire; pri susretu sa muslimanom morali su da sjašu i da ukraj puta sačekaju dok ovaj ne prođe, i tek tada su smeli ponovo da uzjašu i da nastave put.^[6]

Nema, dakle, nikakvog osnova da ce menja i ulepšava mračna slika o položaju srpskog naroda pod Turcima. Uticaj turske vladavine bio je "apsolutno negativan".^[7] Ova istorijska istina objašnjava ne samo specifičnu sudbinu srpskog naroda nego i korene, motive i tok njegove borbe za nacionalno oslobođenje i povratak evropskoj civilizaciji. Pokušaji da ce istoriografija usmeri u jednom drugom pravcu, kojim bi ce rehabilitovala epoha turske vlasti na Balkanu, u kojoj bi ce "otkrile" i pozitivne strane i efekti na privrednom ili kulturnom planu, predstavljaju zamagljivanje suštine, sa veoma štetnim posledicama. Pomoću tako izmenjene i deformisane predstave o vladavini Turaka stvara ce osnov za osporavanje oslobodilačkih motiva, napora i tekovina srpskog naroda u XIX i XX veku, posebno na teritorijama van one koju su evropske sile na Berlinskom kongresu 1878. godine priznale kao teritoriju države srpskog naroda.

Zapisi XVI-XVII veka rasuti po sačuvanim rukopisnim knjigama govore neposredno o stanju naroda i crkve u to vreme, o nevoljama kako ih je video i doživljavao pojedinac ili jedna društvena sredina. Knjiga Milorada Panića-Surepa Kad su živi zavideli mrtvima [1963] svoj naslov duguje upravo jednom takvom zapisu još iz vremena maričke bitke, 1371. Starac Isaija, Srbin sa Kosova i svetogorski monah i iguman, zapisuje svoje viđenje te bitke i njenih neposrednih posledica. Prevod čuvenoga vizantijskog spisa Dionisija Areopagita on počinje "u dobra vremena", a završava ga "u najgore od svih vremena", kada su ce Turci prosuli i razleteli po celoj srpskoj zemlji kao ptice po vazduhu, sejući na sve strane smrt. "I ostade zemlja od svih dobara lišena, od ljudi, i stoke, i drugih plodova. Jer ne bejaše kneza, ni vožda, ni predvodnika u narodu, ni izbavitelja ni spasitelja . ... I zaista tada živi zavideše mrtvima".^[8] Kroz sve zapise ovog doba provlači ce tragično osećanje istorijske sudbine, svest o vremenu kao "poslednjem", o ropstvu kao teškom i nepodnošljivom teretu. Podatak o nasilju porobljivača smenjuje ce sa uzvikom kletve i jada. Svaki je zapis poruka, a čitava literatura zapisa u tome svom sadržaju skoro da dobija svojstvo jedne ilegalne političke lektire. Jednoglasno ponavljanje u ovoj književnosti ostavlja snažan, autentičan utisak jedne dugotrajne ljudske i narodne drame.^[9]

Za nas su posebno važni zapisi sa područja Stare Srbije, jer ce tu najbolje može osetiti atmosfera u kojoj je srpski narod živeo na teritoriji koja će tokom vremena biti preplavljena islamiziranim Albancima. "Beše tada zlo vreme i nasilje, braćo", zapisuje pop Petar protopop Jovanu, duhovniku, posvetu na jednom rukopisnom mineju Pećke patrijaršije 26. marta 1511. godine.^[10] Pedeset godina kasnije, 1562, u crkvi svetog Nikole u selu Ovčarevu "bliz reke Kline", u domu starca Maksima i sina mu, popa Rajiča, piše dijak Simon jedno jevanđelje "u ta ljuta i žalosna vremena u dane sultana Selima, nad hrišćanima krvnika".^[11] Isti taj dijak Simon završava pisanje jedne knjige koja ce danas čuva u svetogorskom manastiru Zografu, 31. januara 1567, u selu Prekaze [u hramu Uspenija Bogorodičinog], "u dane cara Selima, krvnika, bludnika, vinopije. Te godine je po celoj zemlji svojoj skupljao janičare [tj. decu za "danak u krvi" - D.B], pa travninu i ljuto zlo ... I mnoga druga zla te godine u ljuta i teška vremena, te zbog toga ne mogadoh dobro pisati, oprostite, amin".^[12] Vladavina Selima II [1566-1574] ostala je na sve strane u teškoj uspomeni. Jedno jevanđelje u Dečanima pisao je 1571. godine dijak Simeon opet "u ta ljuta i teška vremena u dane sultana Selima. Oh! oh! zlo u ta vremena od Agarena, jad i beda velika narodu u dane ove, oh - nemiri".^[13] Iste godine ce javlja i jedan drugi svedok sa Kosova, sveštenik Avakum, koji piše knjigu Sinaksar u Novom Brdu "u Svetog Stefana", 21. septembra 1571: "I u to vreme beše tuga od Turaka i glad velika po svoj zemlji, čovek čoveka da istrebi. Od Soluna so prevožahu te menjahu za žito, po meri - koliko žita toliko soli; i ne htedoše primati so za žito".^[14] Godinu dana kasnije, 25. novembra 1572, piše jedno jevanđelje u tada srpskom selu Kalanjevci neki Pavle, u kući Petka dijaka, "u dane sultana Selima Drugog, cara turskog. Tada bi velika tuga na svetim i božastvenim crkvama".^[15] A kakva je bila "tuga", može ce zaključiti iz zapisa monaha Agatangela na fresci u manastiru Petra Koriškog kod Prizrena: "Va leto 1572. bist zapustenije obitelji sej".^[16] I godine 1575. zabeležena je "Jaka glad i nasilje ljuto i pogibija od Izmailćana, da jezik ne može iskazati takvo zlo i zlostavljanje" - piše monah Pahomije "u oblasti prizrenskoj" na knjizi manastira Svete Trojice [Rusinice].^[17] Za vlade sultana Mehmeda, 1578, krenule su velike vojske na zapad i bila su "ljuta istezanija hristijanom i gorkoje plate".^[18] Kada je, pak, na presto pećke patrijaršije stupio arhiepiskop Filip, 15. jula 1591, "tada ce mogla videti potpuna propast crkvama, kao nekada davno od onog što je ime zverinje poneo" [tj. od Lava Ikonoborca, 717-741, velikog progonitelja pravoslavne vere D B.].^[19] Krajem tog veka ili početkom XVII sačuvano je i jedno dečansko viđenje srpskih neprilika, iz pera protokaligrafa pisarske radionice manastira Dečana [možda samoga igumana Jevstratija] "u teška i nevoljna vremena, koja su samo malo bolja od [vremena] prvih progona hrišćana; tada ljudi prizivahu smrt, a ne život".^[20] Ni prvih godina XVII veka nije bilo bolje. Sam patrijarh pećki Jovan svedoči 17. novembra 1602, u zapisu na jednoj knjizi koja ce čuva u Hilandaru: "i u te nevoljne godine nigde hrišćanin miran ne beše, ni mi grešni, od nasilja tuđinaca Izmailćana".^[21] Pisale su ce knjige i u šumi, krišom od Turaka: "i prostite, ašte bude gde što pogrešeno, krijah ce ot Turak po šumi te pisah va leto 7143 [tj. 1635]".^[22]

Nepodnošljivo stanje, tereti i nasilja doveli su do toga da otpor naroda preraste u borbu protiv turske vlasti. Na čelo toga narodnog pokreta staje patrijarh pećki Jovan [1592-1614]. Rat između Austrije i Turske, 1593-1606, stvorio je izglede za oslobođenje; narodni pokret računa s tim sukobom kao sa prilikom za svoje otimanje ispod turskog jarma. Neće, zato, biti u pravu oni istoričari koji smatraju, sasvim shematski, da to "nisu narodno-oslobodilački pokreti, nego samo pokreti protiv turske države, kojim su, istina, seljačke mase davale udarnu snagu i stihiski izražavale u njima svoje oslobodilačke težnje".^[23] Naprotiv, u svim ovim pokretima od kraja XVI veka pa kroz XVII i XVIII vek provlači ce više ili manje vidljiva ideja o zbacivanju tuđinskog jarma radi nacionalnog oslobođenja i obnove. Pogotovu crkva, u liku svojih patrijaraha i episkopa i ostalog sveštenstva i monaštva, nosi i neguje tu ideje. Ona, pre svega, u svojim kultovima i književnim tekstovima prenosi poruku i razvija svest o vremenima hrišćanske, slobodne nemanjićke države srpskog naroda. Oko svetih moštiju srpskih vladara i arhiepiskopa ona okuplja narod radi pomena ne samo tih svetih lica kao svetaca crkve nego kao vladara i crkvenih poglavara koji su duhovno i fizički prisutni u svakom istorijskom trenutku naroda. Dečanski i pećki kultovi, pa devički i koriški, i drugi na Kosovu; mileševski kult u Polimlju i Hercegovini; ravanički - u moravskoj Srbiji; sremski - u fruškogorskim manastirima već od prvih godina XVI veka - i svi drugi širom srpskih zemalja - nalaze ce u službi održavanja i snaženja istorijske svesti. Ustanak Srba u južnom Banatu 1594. i surova reakcija Turaka spaljivanjem Mileševe i spaljivanjem moštiju svetog Save u Beogradu iste godine ukazali su rečito na tu vezu. Tada ce i srpski narod oko Peći digao na ustanak. Ustanak u Hercegovini 1597, opet, pokazao je da ce oslobodilački pokret naroda ni najsurovijim represalijama ne može ugušiti.

Patrijarh pećki Jovan organizovao je akciju protiv Turaka na veoma širokoj osnovi, povezujući ce sa hrišćanskim silama Evrope u koaliciji koju je okupio papa Kliment VIII, ali bez uspeha. U manastiru Morači 1608. sa okupljenim narodnim glavarima radio je on na pokretanju ustanka u severnoj Albaniji i jednom delu Crne Gore. Ubijen je u Carigradu 1614. Sledeća prilika za preduzimanje oslobodilačkih akcija bio je kritski rat između Turske i Venecije 1645-1669; na tome ce angažovao pećki patrijarh Gavrilo Rajić. Radi aktiviranja veza sa Rusijom bio je u Moskvi dve godine, ali ga po povratku u Peć Turci uhapse zbog delatnosti protiv turske države i udave u Brusi 1659. godine.

Konačno, veliki austrijsko-turski rat, koji je izbio 1683, aktivirao je sve balkanske hrišćane u nadi da će ce konačno osloboditi od turske tiranije. Poraz Turaka pod Bečom te godine i uspešna protivofanziva Austrijanaca, sa dubokim prodorom moravskim pravcem sve do centralnih balkanskih oblasti 1689, podigli su i Srbe na ustanak, a c njima i katoličke Albance u severnoj Albaniji. Austrijski general Pikolomini je od Niša preko Prokuplja izbio na Kosovo, pa zajedno sa srpsko-albanskim ustanicima nastavio operacije iz Prištine preko Kačanika do Skoplja, koje je osvojio, ali ga je zbog kuge spalio i napustio. Da bi izbio na stari "zetski put" i preko Albanije dopro do Jadranskog mora, vratio ce na Prištinu i uputio u Prizren; tu ce sretne s patrijarhom pećkim Arsenijem III Čarnojevićem, koji ce upravo vratio iz Crne Gore da bi osujetio planove Austrijanaca o promeni na prestolu patrijaršije. Pikolomini za kratko vreme umre od kuge u Prizrenu, a ratna sreća ce okrene u januaru 1690, kada su Turci porazili austrijsku vojsku i srpsko-albanske ustanike kod Kačanika. Valja primetiti da su austrijske trupe loše postupale sa narodom tokom svoga boravka i operacije u Staroj Srbiji, tako da ih je narod počeo napuštati. Posle poraza kod Kačanika Austrijanci su ce brzo povukli prema severu, ostavljajući nezaštićeni narod na milost i nemilost turskih, osobito tatarskih odreda; većina dobrovoljaca iz tih oblasti napustila je austrijsku vojsku.^[24] U strahu od turske i tatarske odmazde, već u toku zime započele su velike skupine hrišćana napuštati svoje domove i povlačiti ce prema severu, zajedno s austrijskim odredima ili odvojeno od njih. Glavna struja izbeglica išla je, u stvari, posebno, pravcem prema Beogradu preko Novog Pazara; na čelu te struje bio je patrijarh Arsenije III, koji je iz Peći poneo i mnoge svetinje i crkvene dragocenosti, u pratnji mnogobrojnog sveštenstva. Austrijanci su agitovali u narodu da ce povuče, računajući na to da ce ove mase stanovništva mogu iskoristiti kako za naseljavanje u ratom opustošenim krajevima Ugarske, tako i radi budućih oružanih akcija prema Turskoj. Veliki broj stanovnika Stare Srbije i Makedonije ostavio je svoj rodni kraj i prešao na sever. To su bili pretežno Srbi i samo nešto malo katoličkih Albanaca. Turci su, opet, pokušavali da zadrže ovaj talas izbeglica obećanjima da će im oprostiti sve, čak i danak za dve-tri godine, ali u tome nisu uspeli, jer je narod verovao da će ce ionako uskoro vratiti kao pobednik.^[25] Ovome talasu, koji ce slio oko Beograda, pridružio ce i drugi, moravski talas srpskih izbeglica, posle pada Niša i pokolja nad srpskim ustanicima koji su u tom gradu bili zarobljeni. Gubeći nadu da će ce uskoro vratiti na svoja ognjišta, Srbi ce sele na austrijsku [ugarsku] teritoriju između Tise i Dunava, zatim u Slavoniju i Baranju, ali je glavni tok s patrijarhom i moštima kneza Lazara iz Ravanice otišao do Baje, Budima, Sent-Andreje i Komorana u Severnoj Ugarskoj.

Time započinje nova, burna etapa u istoriji srpskog naroda preko Save i Dunava, u Podunavlju. Veoma je važno ne zaboraviti da je srpski narod naseljavao ove teritorije, pogotovo Srem i južni Banat, a delimično i Slavoniju, još od XV veka. To stanovništvo je obnavljano i ojačavano povremenim masovnim, a pogotovu stalnim pojedinačnim seobama iz zemalja južno od Save i Dunava. Otuda ce i ova velika seoba Srba pod Arsenijem III Čarnojevićem mora posmatrati samo kao još jedan, izuzetno velik talas tzv. "političke" migracije, koji je preplavio ranije slojeve srpskog stanovništva, ali je on bio usmeren pretežno ka daljim predelima, u srce ugarskih zemalja na prostoru Budim-Komoran-Jegra. Po najpouzdanijim istorijskim podacima tom prilikom je u Austriju prešlo oko 37.000 srpskih porodica, što znači najmanje 185.000 duša.^[26]

Taj krupan istorijski događaj, u kome su ce pokrenule i premestile velike mase naroda, otvarajući prostor za još sudbonosnije promene na etnografskoj karti Balkana, u poslednje vreme je bez osnova osporen od strane nekih albanskih autora. Po Skenderu Rizaju, na primer, seobe nije ni bilo: velike narodne mase nisu ce iselile sa Kosova; Arsenije III nije ce povlačio iz Peći sa narodnim masama, već sa nekoliko kaluđera, "krišom i maskiran"; u Prizrenu je Pikolominija dočekao samo Petar Bogdani [albanski biskup], a ne Arsenije III, koji navodno nije hteo da sarađuje sa Austrijancima i koji nije poveo sa sobom srpsko-albanske ustanike, nego su tih šest hiljada dobrovoljaca bili tobož samo Albanci iz Prizrena koji su prešli na stranu Austrijanaca.^[27] Ovaj pokušaj da ce ospori ili bar dovede u pitanje jedno pouzdano saznanje čitave srpske i svetske istoriografije kada je reč o seobi srpskog naroda u Austriju 1690. godine - zasnovano je na tendencioznoj i pogrešnoj interpretaciji jednoga mišljenja srpskog naučnika Jovana Tomića, na što je skrenuo pažnju Hasan Kaleši u polemici sa Rizajem.^[28] Stvar je u tome što je Jovan Tomić, pišući 1913. godine O Arnautima u Staroj Srbiji i Sandžaku, studiju namenjenu i svetskoj publici te prevedenu odmah na francuski jezik,^[29] izneo tezu da seoba, koja ce i po Tomiću dogodila, nije zahvatila čitavo područje Kosova i Metohije i nije stvorila prazan prostor u koji bi ce onda ubacili muhamedanski Arbanasi, nego je srpski narod na toj teritoriji ipak ostao i potom nasiljem islamiziran i poarbanašen. Tomićeva teza zaslužuje pažnju i ne može ce, po našem mišljenju, svesti samo na težnju da ce dokaže "arnautaški" karakter današnjeg stanovništva u Metohiji - kako je mislio X. Kaleši; Tomić, pre svega, ne poriče zbivanje velike seobe, već samo pogrešno mišljenje "u nekim tačkama", i to: da je iseljavanje ovom prilikom najjače zahvatilo jugozapadne krajeve srpske - predele Prizrena, Đakovice i Peći - i da su tada ti krajevi skoro opusteli.^[30] To, zapravo, znači da Tomić osporava samo tvrdnju da je seobom pokrenuta i sva masa stanovništva iz "jugozapadnih srpskih krajeva", tako da po njemu nije bilo seobe iz Metohije, ali jeste iz Sandžaka, Kosova sa gornjim Pomoravljem i iz cele Srbije u granicama do balkanskog rata.^[31] Tomić navodi u prilog svoje teze više zanimljivih argumenata, ali je samo jedan među njima od prave istorijske težine: postojanje srpskog stanovništva u Metohiji sve do Tomićeva vremena i njegovo postupno opadanje od početka XVIII veka.^[32] Kao što ćemo videti, antropogeografska istraživanja potvrđuju činjenicu velikog etničkog poremećaja krajem XVII veka, ali ne i pretpostavke o potpunom pražnjenju kosovsko-metohijskog područja. Iseljavanje srpskog naroda 1690. zahvatilo je samo one krajeve koji su ce nalazili na udaru, a uz to bili kompromitovani učešćem u ustanku. U sledećim ratovima doći će do daljeg slabljenja i smanjivanja ove još nikako ne male etničke mase, ali Albanci ni tada ne silaze u ispražnjen, napušten prostor. Umesto toga kolonizacija Albanaca teći će u XVIII veku najpre sporo, infiltracijom u postojeća naselja i istiskivanjem srpskog stanovništva, a ne naseljavanjem praznog prostora. Tomić je u pravu i kada pridaje veći značaj islamizaciji i albanizaciji Srba na Kosovu i Metohiji nego velikoj seobi. "Taj srpski pravoslavni živalj nije ispraznio teren granični sa Arnautima nego je, podlegavši sili, bio podvrgnut bržem muhamedaniziranju i arnaućenju, što je za srpsku nacionalnu ideju značilo isto što i nestanak srpskog življa .^[33]

Tako ce argumentacija savremenih oponenata velike seobe okreće protiv njih samih kada to čine pozivajući ce, bez osnova, na Jovana Tomića.^[34] Velika seoba Srba pod Arsenijem III Čarnojevićem 1690. mora ce, dakle, smatrati nesumnjivom i neospornom istorijskom činjenicom. Složena i dramatična istorija srpsko-austrijskih, pa srpsko-mađarskih i konačno srpsko-hrvatskih odnosa počiva na činjenici novoga i masovnog naseljavanja Srba na teritorijama severno od Save i Dunava. Kako bez te činjenice objasniti Privilegije i dijasporu crkve, njenu novu organizaciju u Austrijskom carstvu, pa veliku borbu katoličke crkve za unijaćenje Srba? S druge strane, ne treba iz ove okolnosti izvući drugi pogrešan zaključak - da je velikom seobom nastala na Kosovu i Metohiji prava pustoš i da je srpski narod na čelu s patrijarhom napustio svoj zavičaj i prepustio ga drugome, koji bi, onda, po nekim trajnim načelima pravde i prava, bio "savesni posednik" i vlasnik napuštene zemlje.

Ima i drugih svedočanstava, onih sasvim neposrednih i savremenih, u kojima ce austrijsko-turski rat i velika seoba, kao i potonja zbivanja na ovom području, pokazuju u svoj svojoj tragičnoj dimenziji. To su, opet, zapisi savremenika, očevidaca i učesnika u tome velikom komešanju srpskog naroda. Već uoči rata 1683. godine i pokušaja da ce osvoji Beč, sam patrijarh Arsenije III veli da "tih godina beše veliko zlo po celoj zemlji od amira sultana Mehmeda, i velika nevolja pritiskaše hrišćanski rod, behu veliki sursati i nameti po celoj zemlji, i gredući po moru i po suhu sve sile izmalićanske lećahu kao zmajevi krilati na slavni grad Beč. Ali, Gospod ce oholima protivi, te ce [sultan - D. B.] vrati bez uspeha, a vojsku mu celu Ugri maču predadoše. I bi velika nevolja po celoj zemlji".^[35] U jednom rukopisu manastira Pakre govori ce o godinama ovog rata: "I tih godina behu ljuti ratovi i krvoprolića i pljačke hrišćanskom rodu od prokletih Turaka i Nemaca, i raseja ce po celoj zemlji srpski narod. I mi ovamo dođosmo", završava bezimeni zapisivač, "na mesto ovo što ce zove Sveti Andrej".^[36] Cetinjski mitropolit Visarion, opet, beleži u jednoj knjizi cetinjskog manastira kako mu je ta knjiga bila doneta iz Skadra 1689, "kada nam bi radost velika i veselje neizrecivo, jer ce te godine po nekom Božjem proviđenju dogodi te dođoše vojnici i komandanti Rimskoga carstva sa silom velikom, i pleniše i proteraše bogomrski rod carstva Ismailova i pogani narod njegov iz mesta Kosova i iz drugih okolnih mesta. I dođoše do Velike crkve doma Spasova, koja ce zove Peć, arhiepiskopija, opšta obitelj što luče zrači po celoj zemlji srpskoj. I bi im na kratko u vlasti. A potom", nastavlja mitropolit, "podiže ce c vojnicima svojim hristomrzitelj i domaći neprijatelj, paša Mahmut-Begović, iz mesta Ipeka [Peći - D. B.], i ponovo uze ovu svetu obitelj i otačastvu njegovu mesto što ce zove Peć... I mnogo zla ovaj bogomrski varvarin pokaza ovoj svetoj obitelji, sve razgrabi i rasprši što od temelja beše stekla, samo što je ne sruši, ali imovinu svu uze".^[37]

Veoma je dragoceno svedočanstvo Atanasija Daskala Srbina iz 1691, koje navodimo prema izdanju i prevodu Đorđa Trifunovića u nedavno objavljenoj knjizi Očevici o velikoj seobi Srba [Kruševac, 1982]. Atanasije, pored, ostalog kaže: "Godine 1691. Turci pridobiše Francuze i dadoše im u Jerusalimu grob Hristov, a Francuzi im pomogoše. A cesar okrenu vojsku svoju na francuskog kralja, pa uze sa sobom i Srbe. Turci, pak, tada nađoše vreme i uzeše sve gradove do samoga Beograda i tako Beograd opsedoše. Tada bejaše u Beogradu general Francuz rodom, načini izdaju i predade Beograd Turcima. Svi Srbi uđoše u čamce, a čamaca je bilo do deset tisuća, i svi pobegoše rekom Dunavom uz vodu i dođoše pod grad Budim, koji je pod cesarem. Pod Turcima niko od Srba ne ostade, već ce svi caru podčiniše i naseliše oko reke Dunava i po drugim gradovima".^[38] Drugo važno svedočanstvo je iz pera Ćirila Hopovca "Opet uzeše Turci Beograd i kada je bila ne baš mala uskomešanost, sva Srpska zemlja pobeže ka Budimu patrijarh srpski i svi arhijereji, inoci i svetovnjaci i sav narod hristoimenitih ljudi. Pred tolikim mnoštvom naroda išao je svetejši patrijarh gospodin Arsenije Čarnojević kao Mojsije pred Izrailjem kroz Crveno more. Onaj je nosio kosti Josifove, a svetejši patrijarh je vodio hristoimenite ljude preko slavnog Dunava i prenosio je svete ćivote sa svetiteljima. I stigoše do u svetu poznatog grada Sveti Andrej".^[39] Na drugom mestu isti hopovski monah piše o kratkotrajnoj slobodi i ponovnom padu srpskog naroda u ropstvo: "I tako velika radost bi u te dane oko sakupljanja i sjedinjenja srpskog naroda. I ovo bi tako meseca novembra, a meseca januara 6. i čitavog meseca [1690 - D. B.] udariše Turci i Tatari. A vojska srpska i nemačka pala na zimište od Beograda do Peći, od Peći do Skoplja. I tako sve pobeže ka Beogradu. I sam patrijarh uskoro pobeže u Beograd. A mnogi inoci i ekzarsi izgiboše blizu patrijarha. I Visarion što ce zvao Veliki blizu patrijarha pogibe. Mnogi hrišćani tada izgiboše i u ropstvo odvedeni biše. Ovo bi tako i gore. I te zime opet presto srpski osta pust, niko u njemu ne ostade. Posle razbijanja bili su Tatari u Patrijaršiji na zimištu. I konje su u crkvu uvodili čitave zime. Avaj, avaj, ovo bi zbog grehova naših. Opet te godine dođoše Turci na Beograd i uzeše Beograd od Nemaca. A najsvetiji patrijarh pobeže Budimu sa svim pravoslavnim".^[40] Evo, pak, šta sam patrijarh Arsenije piše T. V. Golovinu o stradanju Srba u seobi: "Dan i noć bežeći sa svojim osirotelim narodom od mesta do mesta, kao lađa na pučini velikoga okeana brzamo, čekajući kada će zaći sunce i prekloniti ce dan i proći tamna noć i zimska beda što nad nama leži... Tako svagda ridanje ridanju pridodajemo i niotkud pomoći ne možemo dobiti. Sa svim našim osirotelim narodom slovenosrpskih sinova, od prvih pa do poslednjih, kako duhovnih tako i svetovnih, naroda svakoga čina što postoji, smerno i pokorno i skrušeno suzno moljenje opšte svi činimo gospodstvu vašem".^[41]

O stradanju naroda i manastira u toku ovog rata navešćemo i jedno svedočanstvo iz samog manastira Dečana: "Godine 1690. bi rat veliki i pljačka po celoj srpskoj zemlji. I dođoše Nemci do Štipa, i Turci pobegoše i opet ce vratiše, oteraše ih preko Dunava. Oh! oh! teško meni! ljuti strah i nesreća tada beše: matere od čeda razdvajahu, i od oca - sina, mlade robljahu, a stare klahu i davljahu. Tad ljudi smrt prizivahu, a ne život. Od prokletih Turaka i Tatara, teško meni, ljute li tuge! I pošto privatiše Agareni, tada ce neki zmaj veliki diže na manastir, paša Gašli-paša, i opljačka igumana, jedva ga živa ostavi i u krajnjoj pustoši manastir ostavi. Iguman ne mogade ostati živ, treći dan prestavi ce, iguman Zaharija".^[42] Stefan Ravaničanin, i sam - begunac, opisuje dijasporu srpskog naroda 1690: "U tome, pak, ratu bi velika pljačka i raseljavanje naroda hrišćanskog i opustošenje sve srpske zemlje: gradova, varoši i sela i manastira, od kojih neki opusteše, a neki u ognju izgoreše kao i naš manastir Ravanica. I opet velim da je naš manastir Ravanica potpuno opusteo. A malo naroda našeg dade ce u bekstvo uz Dunav gore, jedni u čamcima, a drugi na konjima i kolima, treći peške kao i ja siromah. Četrdeset dana smo putovali i dođosmo do Budima grada. A tamo i svetejši patrijarh Arsenije Čarnojević i nekoliko vladika, i od mnogih manastira kaluđeri i ljudi mnogi iz cele zemlje srpske, muškarci i žene. Pa tako i mi žitelji manastira Ravanice sa moštima svetoga cara, kneza Lazara Srpskoga, i nastanismo ce u jedno mesto više Budima, koje ce zove Sent Andreja, dobro mesto za prebivalište strancima... I tu sagradismo kolibe, kako koji može, i crkvu podigosmo od drveta blizu obale dunavske, i tu položismo mošti svetoga cara Lazara Srpskog".^[43]

Nov sukob između Turske i Austrije, 1716-1718, završio ce austrijskom okupacijom i aneksijom severnih delova Srbije [do Čačka zaključno], a u toku ratnih operacija u Pomoravlju učestvovalo je opet srpsko stanovništvo. Požarevački mir [1718], međutim, bio je kratkog veka. U novom ratu angažovale su ce ponovo veće mase balkanskih hrišćana, pod vođstvom pećkog patrijarha Arsenija IV Jovanovića-Šakabente; skopski nadbiskup Mihailo Suma - po narodnosti Albanac - bio je takođe u zaveri, ali je, pošto je otkriven, morao bežati u Austriju, a ohridski arhiepiskop Joasaf ce nije dao uvući u zaveru. Zajedno sa mitropolitom raškim i episkopima skopljanskim i štipskim, kao i nekim drugim srpskim crkvenim i svetovnim poglavarima, Arsenije IV je obavestio Austrijance o odluci da ce digne ustanak čim ce pojave carske trupe. Savetovali su da austrijska vojska prodre delom Morave i Laba u pravcu Kosova i molili su austrijskog zapovednika da ce naredi vojsci neka ne pljačka narod kuda bude prolazila, a oni će joj davati sve što joj bude potrebno. Arsenije je uspeo da okupi i neka crnogorska i malisorska plemena za ustanak. Rat nije imao srećan ishod: austrijske i ustaničke trupe su potučene već kod Novog Pazara. Patrijarhov ce odred raspao, a on sa pratnjom pobegne prema severu bojeći ce turske osvete. Manji deo Brđana i Albanaca krenuo je takođe za austrijskom vojskom, dok ce većina vratila svojim kućama, ali uz put napadajući Turke [1737]. Nesposobnost Austrijanaca ce pokazala u njihovim odnosima prema Srbima i Albancima, koji su bili voljni da ce bore i koji su ce u znatnom broju bili odazvali njihovim pozivima na ustanak. Međutim, pošto nisu naišli na pomoć i saradnju kod Austrijanaca, jedni su ce vratili na svoja ognjišta, dok ce manji broj sa svojim porodicama iselio. Turci su odmah u jesen počeli da ce okrutno svete onima koji su ostali u Staroj Srbiji i Brdima. Beogradski mir 1739. prepustio je srpski, a ovaj put i katolički albanski narod, na milost i nemilost Turcima.^[44] Ovaj rat i narodni pokret u vezi s njim, kako primećuje Jovan Tomić, donose nove muke srpskom narodu. Srpski krajevi, iz kojih ce povlači austrijska vojska, prvo su bili opljačkani i popaljeni. To su uradili Turci i Albanci muslimani, najveći neprijatelji hrišćana, još dok ce nije znalo šta može doneti ratna sreća. Svi koji su pristali uz Austrijance, napustili su te krajeve i povukli ce c carskom vojskom, imajući za to vremena, pošto ce ona ovoga puta sporije povlačila i zadržavala na drugim objektima Jedan deo stanovništva je, međutim, ostao i taj je imao da primi, zaključuje Tomić, "udar arnautski" Tada su, naime, sve veće mase islamizovanih Albanaca na Kosovu angažovane u surovom obračunavanju sa pobunjenom srpskom rajom. Koliko ce iselilo Srba iz Stare Srbije i drugih krajeva ovom prilikom u ovoj "drugoj seobi", pod Arsenijem IV Jovanovićem, nije poznato. Zna ce samo da je sa srpskim narodom dospeo u Srem i izvestan broj albanskih katoličkih porodica, iz plemena Klimenata, čiji su ostaci danas hrvatske narodnosti u selima Nikinci, Hrtkovci i Jarak ^[46]

Ponovljeno angažovanje pećke patrijaršije u oslobodilačkim pokretima Srba i drugih balkanskih hrišćana ubrzalo je odluku Porte da ukine ovu crkveno-političku instituciju srpskog naroda. Nekih pokušaja bilo je još za patrijarha Pajsija, 1641 ali je konačna odluka pala posle ovih austrijsko-turskih ratova i ustanaka. Patrijaršija je ukinuta 1766, a sledeće godine je isto učinjeno sa ohridskom arhiepiskopijom [1767] Eparhije i celokupnu imovinu ovih crkava preuzela je carigradska [vaseljenska] patrijaršija.

Ukidanjem pećke patrijaršije razbijeno je jedinstveno telo srpske crkve i olakšana politika dezintegracije i slabljenja srpskog naroda. Ipak, uprkos tome, oslobodilački pokreti Srba u Turskoj nisu ce gasili ni kroz preostale decenije XVIII veka, sve do ustanka 1804, samo što ce kao nov i osoben činilac političke situacije srpskog naroda u Turskoj sada javlja islamizirani albanski elemenat. Taj ce elemenat, zahvaljujući svome privilegovanom položaju u osmanlijskoj državi nezadrživo širi i surovim nasiljem svodi srpski narod na manjinu u srpskoj matičnoj oblasti.

¹ Doktorska disertacija Ive Andrića, čiji nemački original nosi naslov Die Entwicklung des geistigen Lebens in Bosnien unter der Einwirkung der türkischen Herrschaft objavljena je u originalu i prevodu na srpskohrvatski jezik u časopisu Sveske Zadužbine Ive Andrića 1 (1982) 6-237.

² I. Andrić, Razvoj, 71.

³ I. Andrić, Razvoj, 73.

⁴ I. Andrić, Razvoj, 71-73.

⁵ I. Andrić, Razvoj, 81.

⁶ I. Andrić, Razvoj, 75-79.

⁷ I. Andrić, Razvoj, 109.

⁸ Lj. Stojanović, Zapisi III, 43, br. 4944 (naš prevod ovog i ostalih navedenih zapisa u ovom poglavlju - D. B.).

⁹ D. Bogdanović, Ist. stare srp. književnosti, 237.

¹⁰ Lj. Stojanović, Zapisi I, 126, br. 409.

¹¹ Lj. Stojanović, Zapisi IV, 61-62, br. 6316. Tada je na prestolu u stvari, Sulejman I, a ne Selim II.

¹² Lj. Stojanović, Zapisi IV, 67-68, br. 6337. Sultan Selim II je zaista ostao zabeležen kao pijanica, pa mu je to bio nadimak ("Mest").

¹³ Lj. Stojanović, Zapisi IV, 73-74, br; 6359.

¹⁴ Lj. Stojanović, Zapisi IV, 74, br. 6362.

¹⁵ Rukopis man. Dečana br. 16, list 289'.

¹⁶ M. Panić-Surep, Kad su živi zavideli mrtvima, Beograd 1963², 82-83. Kada je Selim II umro i stupio na presto Amurat, 1574, do Dečana je dopro očajnički glas da će tek taj vladar "trideset godina vladati": "O, kakve li nevolje tada manastiru i posvuda!" (Ruk. man. Dečana br. 24, list 264'.

¹⁷ Lj. Stojanović, Zapisi I, 221 bp. 717.

¹⁸ Rukopis man. Dečana br. 57, list 30'.

¹⁹ Lj. Stojanović, Zapisi IV, 86. br. 6429.

²⁰ Lj. Stojanović, Zapisi II, 107. br. 2692.

²¹ Lj. Stojanović, Zapisi IV, 96. br. 6498.

²² Lj. Stojanović, Zapisi I, 329. br. 1273.

²³ Ist. naroda Jugoslavije II, 464 (B Đurđev).

²⁴ Ist. naroda Jugoslavije II, 769 (J. Tadić). Sačuvalo ce čak do naših dana predanje u Xacy pod Paštrikom i u prizrenskom kraju o zverskom ponašanju austrijskih trupa nad stanovništvom, koje je tada već bilo mešanog etničkog i verskog sastava: M. Filipović, Has, 26; upor. J. Tomić, O Arnautima. 44-45; M. Kostić, Prilozi istoriji srpsko-arbanaskog ustanka 1689-1690. g., AASJE 2 (1924, obj. 1925) 11-20.

²⁵ Ist. naroda Jugoslavije II, 770 (J. Tadić).

²⁶ Prema kazivanju Stefana Ravaničanina, patrijarh Arsenije 1690. moli cesara (Leopolda) "da ce u državu njegovu s narodom srpskim preseli. I cesar na molbu patrijarhovu dozvoli da ce uđe u njegovu državu. Tada u proleće podiže ce patrijarh sa mnogo naroda srpskog, 37.000 familija, i toliko su u vojnu službu cesaru stupili" (Lj, Stojanović, Zapisi III, 98, br. 5305).

²⁷ S. Rizaj, "Kosovo nekad i danas - Kosova dikure sot". Obeležja VI/4 (1976) 1977-191, posebno na str. 183-184. Rizaj u stvari hoće da pokaže kako Srba nikada nije ni bilo na Kosovu više nego što ih ima danas, te da kosovsku zemlju od vajkada i bez prekida drže Albanci. Zato mu velika seoba smeta: ako su ce tada iselile "velike mase naroda", to znači da su te velike mase živele na Kosovu i da je Kosovo bar do 1690. u etničkom pogledu bilo srpsko. Razume ce, sledeći istu logiku, on bi morao da osporava i sve potonje seobe, masovne i pojedinačne.

²⁸ X. Kaleši, O seobama Srba sa Kosova krajem XVII i početkom XVIII veka, etničkim promenama i nekim drugim pitanjima iz istorije Kosova. Obeležja VI/4 (1976) 193-216, posebno na str. 194-199.

²⁹ J. Tomić, Les Albanais en Vieille Serbie et dans le Sandjak de Novi-Bazar, Paris 1913.

³⁰ J. Tomić, O Arnautima. 46. upor. M. Kostić, Prilozi istoriji. 16, nap. 25.

³¹ J. Tomić, O Arnautima, 50.

³² J. Tomić, O Arnautima, 49-50.

³³ J. Tomić, O Arnautima, 47-48.

³⁴ Ostale tvrdnje S. Rizaja (o odsustvu Arsenija iz Prizrena a pogotovu o isključivo albanskim ustanicima "iz Prizrena") nemaju savršeno nikakvog osnova ni u izvorima ni u literaturi. Da je hteo da koristi Tomićevu knjigu i u onome što mu ce lično ne sviđa, Rizaj bi tamo našao i sledeće: da su u toku Pikolominijevih operacija zajedno sa Srbima pravoslavnima i katolicima iz prizrenske nahije i sa Srbima pomuhamedanjenim u Prizrenu dočekali Pikolominija i ti Arnauti katolici (tj. iz Brda Malesije kojima su na čelu bili Klimente - D. B.) dok su Arnauti muhamedanci listom bili sa pećskim pašom Mahmudbegovićem koji ce c njima ispred ćesareve vojske povukao na jug. Tomić navodi i podatak da Holštajn, Pikolominijev komandant spaljuje Ljumu jer ce protiv austrijske vojske okreću tamošnji Srbi pravoslavni (questi popoli di Rito gréco) i manjina Arnauta katolika. J. Tomić, O Arnautima, 43-45.

³⁵ Lj. Stojanović, Zapisi I, 433-434, br. 1824.

³⁶ Lj. Stojanović, Zapisi I, 442, br. 1871-1872.

³⁷ Lj. Stojanović, Zapisi I, 448, br. 1907.

³⁸ Đ. Trifunović, Očevici, 25-26.

³⁹ Đ. Trifunović, Očevici, 51.

⁴⁰ Đ. Trifunović, Očevici, 52-53.

⁴¹ Đ. Trifunović, Očevici, 48 .

⁴² Rukopis man. Dečana, br. 97, list 1.

⁴³ Lj. Stojanović, Zapisi III, 98, br. 5305.

⁴⁴ Ist. naroda Jugoslavije II, 781-789 (J. Tadić).

⁴⁵ J. Tomić, O Arnautima, 60-61.

⁴⁶ M. Kostić, Arnautsko naselje u Sremu, Južna Srbija 3 (Skoplje 1923), 277; upor. J. Radonić, Rimska kurija, 562-566.

IV ŠIRENJE ALBANACA PO JUGOSLOVENSKIM ZEMAMA U XVII I XVIII VEKU

1. Katolička crkva kao svedok i učesnik

Dragoceno svedočanstvo o zbivanjima i demografskim promenama u čitavoj srpsko albanskoj kontaktnoj zoni od Skadra do Prizrena sadrže izveštaji katoličkih misionara Kongregacije za propagandu vere kao i latinskih biskupa i nadbiskupa koji su ce starali o katolicima srpske i albanske narodnosti na tom području.^[1] Pažnju katoličke crkve i Venecije privlače ove oblasti naročito zbog mogućnosti da ce oslobodilački pokreti pobune i ustanci iskoriste u planovima krstaškog rata protiv Turaka, ali Rimska kurija ima pri tome još jedan cilj da slabljenje pravoslavne crkve među Južnim Slovenima iskoristi za jačanje svoga uticaja za svoju "misiju" u Srbiji, Makedoniji i Bugarskoj dakle na terenu postojećih [Peć, Ohrid] ili bivših [Trnovo] autokefalnih crkava. Prodor latinske misije podstaknute i novom organizacijom u Rimu [Congregatio de Propaganda fide, osnovana 1622] išao je iz skadarskog primorja i zaleđa gde ce latinska crkvena organizacija održavala među Albancima još od srednjeg veka pravcem staroga "zetskog puta" u Srbiju, zapravo na Kosovo i u severnu Makedoniju, a odatle u zapadnu Bugarsku, gde je u Čiprovcu stekla važno uporište. Očigledno je, prema tome, da je u propagandi katolicizma rimska Kongregacija videla u katoličkim Albancima važan oslonac; albanski katolici su upravo ona nit koja povezuje delatnost Kongregacije u centralnom Balkanu. S druge strane, najveća je prepreka širenju katolicizma na Balkanskom poluostrvu srpska pravoslavna crkva, pogotovu od 1557. kao obnovljena pećka patrijaršija sa prostranom teritorijom, koja je jednim delom pokrivala i stare katoličke zemlje na zapadu poluostrva i u Panonskoj niziji. Slabljenje srpske pravoslavne crkve, pa i srpskog naroda, ukoliko ce nije dao asimilovati u verskom pogledu, bilo je prema tome, od prvorazrednog interesa za ostvarivanje dalekosežnog i dugoročnog programa katoličke crkve na području južnoslovenskog istočnog pravoslavlja. To ce moglo videti i u pitanjima saradnje albanskih katolika sa pravoslavnim Srbima u borbi protiv Turaka: katolička misija podržavala je ove akcije samo kada je u njihovoj perspektivi videla neposredno snaženje ili čak zakoračivanje katoličke Austrije na teren pravoslavnog Balkana, i samo u očekivanju unije sa srpskom pravoslavnom crkvom. Ako toga nije bilo, ona je odvraćala Albance od zajedničkih akcija. Tako je barski nadbiskup Zmajević tokom leta 1711. godine odvratio katoličke Klimente od saradnje s crnogorskim ustanicima, zato što su "šizmatici veći protivnici katoličkoj veri od samih Turaka".^[2] Na terenu Stare Srbije i Makedonije katolička propaganda je nastojala da sačuva stara katolička [srpska i albanska] jezgra, da prati nove skupine doseljenih katolika i obezbedi ih od islamizacije, da stabilizuje crkvenu organizaciju, pri čemu su od najvećeg značaja bili upravo albanski misionarski punktovi u Prizrenu, Đakovici i Skoplju: sve ove punktove već od XVII veka drže Albanci. U veoma dalekoj, ali za Rimsku kuriju već tada sagledivoj perspektivi, stvarala ce osnova za albanizaciju, i, preko ove, latinizaciju centralnog balkanskog prostora, razume ce pod uslovom da ce katolički Albanci sačuvaju od masovne islamizacije.

Izveštaji podnošeni Kongregaciji i sačuvani u Vatikanskom arhivu, o putovanjima u specijalnoj misiji ili prosto o kanonskim vizitacijama, odlikuju ce veoma preciznim zapažanjem, srazmerno tačnim podacima, mada su krajnje pristrasni, pa i neprijateljski u stavu prema pravoslavnoj crkvi. Sa svim tim ogradama, koje ce zbog toga moraju imati, oni su ipak veoma dragocen istorijski izvor, iz koga ce može saznati kako su ce srpske zemlje videle očima "Evrope" u XVII i XVIII veku, gde su međe ovih zemalja, i, naročito, kako teče proces albanizacije srpskih krajeva.

Za mletačke i latinske putnike granicu Albanije i Srbije u XVI i XVII veku čine "Beli i Crni Drim" odnosno "Drim". Tako vele mletački poslanik Jakov Soranco 1575. i dvojica barskih nadbiskupa Marin Bici 1610. i Petar Masarek 1623. Ha putu za Skoplje, Jakov Soranco 1575. godine prelazi Beli Drim iznad njegovog sastava sa Crnim Drimom, te tako ostavlja na jednoj strani Albaniju i narod albanskog jezika, a na drugoj strani Srbiju, gde ce govori slovenskim jezikom.^[3] Izveštaj nadbiskupa Marina Bicija iz 1610. godine je znatno podrobniji. Za njega je Drim reka koja ističe iz Ohridskog jezera [Crni Drim] i prolazeći kroz Zadrimu stiže u Lješ [Alessio], što znači da pod Drimom podrazumeva čitav tok Crnog i Velikog Drima do ušća u Jadransko more. Takav Drim je, za njega, granica Albanije i Srbije: on "razdvaja severni deo Albanije od Srbije" [divide verso la parte settentrionale l' Albania dalla Servia].^[4] Prvi veći grad na svom daljem putu po Srbiji on vidi u Prizrenu, sa 8600 kuća, od čega samo oko 30 latinskih [sa jednom crkvom]; u gradu je "mnogo šizmatika", koji svojom većinom nadmašaju Latine, a imaju dve crkve - od 80, koliko su ranije imali. Važno je što Bici primećuje da ce u ovim krajevima Srbije govori srpski jezik ["in questi paesi della Servia si parla la lingua Dalmata"], za razliku od albanskih provincija, koje imaju poseban jezik ["il suo idioma particolare"]. Oko Janjeva su plodna polja sa mnogo šizmatičkih sela, kao i Kosovo polje, koje je dobro obrađeno i takođe puno šizmatičkih sela. U samom Janjevu on nalazi 120 domova latinskih, 200 "šizmatičkih"i 180 domova "Turaka", iz čega ce mora zaključiti da je početkom XVII veka vodeći elemenat u Janjevu još uvek srpski pravoslavni narod - kako ce to vidi i iz drugih izvora kroz ceo XVI vek. Novo Brdo ima 40 latinskih, 60 pravoslavnih i 100 jevrejskih i turskih kuća; ovde je jedna divna crkva, zadužbina srpskih despota, pretvorena u džamiju. Trepča ima 500 ognjišta, od čega ima oko 40 latinskih domova i preko 200 pravoslavnih, koji imaju, veli, čak i svog episkopa sa rezidencijom van grada u jednom manastiru.^[5]

U svojstvu papskog vizitatora [tek posle - prizrenskog biskupa i odmah potom barskog nadbiskupa i primasa Srbije], Albanac Petar Masarek obilazi latinske opštine po balkanskim zemljama 1623. i 1624. godine.^[6] Iz njegovog izveštaja, podnetog 1624, proizlazi da Albanci katolici žive izmešano sa pravoslavnim Srbima u Zeti i severnoj Albaniji: Kosovo je, pak, puno "šizmatičkih" [pravoslavnih] sela. U Prizrenu i okolini žive katolici srpske i albanske narodnosti; u Prizrenskom polju ima Albanaca, ali ih je ipak najviše zapadno od Drima, koji i po njemu deli Albaniju od Srbije.^[7] Nešto kasnije, 1628, biskup Lješa i Skadra obilazeći severnu Albaniju daje važne podatke o Pilotu, staroj srpskoj srednjovekovnoj oblasti oko Drima; on ovu oblast naziva Spanijom, po nekadašnjim gospodarima toga kraja, Spanima.^[8] Ursini još veli da su pravoslavni u Pilotu prešli na katolicizam, a kaluđeri da su ce razbežali.^[9]

Naslednik Petra Masareka na nadbiskupskoj katedri u Baru, Đorđe Bianki, obišao je 1637/38. godine Srbiju. Po njemu Prizren je u Donjoj Srbiji [Servia inferiore], kao "najlepše mesto u celoj Srbiji", koja, podeljena na Gornju i Donju, obuhvata čitavu teritoriju današnjeg Kosova, Toplicu i severnu Makedoniju. U Gornjoj Srbiji su Prokuplje, Novo Brdo, Trepča, Pustino [možda - Priština?], Janjevo, Skopska Crna gora, Skoplje i Kratovo; svega - 2505 katolika [ne kuća već duša!]. Za sve katolike u Gornjoj Srbiji on veli da govore srpski. U donjoj Srbiji je Prizren, Guri i Šegec [?], kao i Đakovica - svega [sa katolicima u Suvoj Reci] 1655 katolika. U obe Srbije, dakle, na pregledanoj teritoriji, ima svega 4160 katolika.^[10] Prema izveštaju misionara i potprefekta Kongregacije, fra Kerubina, iz 1638, koji je propovedao u Đakovici, u okolini toga grada su isključivo Srbi, koji imaju "prelepi manastir sa prelepom crkvom" [un bellissimo monasterio con chiesa bellissima], gde ce čuvaju mošti svetoga Kralja - očigledno manastir Dečani. Zanimljivo je da je među dečanskim monasima Kerubin našao jednoga koji je govorio albanski.^[11]

Bianki beleži sveža doseljavanja. u prethodnom izveštaju u Suvoj Reci je evidentirano 15 katoličkih domova, izbeglih iz Dukađina [pravog Dukađina u severnoj Albaniji!], u strahu od krvne osvete,^[12] a prilikom kasnije vizitacije [1641/42] on ih vidi u Kratovu, doseljene "iz albanskih planina". I ovi su katolici, ali govore srpski i turski; sveštenik im je Albanac, ali govori srpski. U Đakovici je tada svega 26 katoličkih kuća, isključivo albanskih [što znači - oko 130 ljudi], prema 550 duša 1638. godine. Taj podatak govori rečito o ubrzanoj islamizaciji ovog grada. Pored ovih albanskih, ima još 16 srpskih, a "turskih" 250 domova.^[13]

I za biskupa Benlića oko 1650. godine Prizren je "glavni grad Srbije" [capo di Servia]. Katolika, po njemu, ima u Skoplju, Prizrenu, Prokuplju, Prištini, Janjevu, Novom Brdu, Jagodini, Vučitrnu, Nišu, Kruševcu, Novom Pazaru, Leskovcu, Kratovu, Letrnici [?], Ovčem polju, Kosovu i Skopskoj Crnoj gori.^[14] Očigledno, u pitanju je trgovačko gradsko stanovništvo samo delimično albanskog porekla, većinom, verovatno, slovenskih trgovaca iz primorja. Prema nedatiranom izveštaju nadbiskupa skopskog Andrije Bogdanija [1651-1677], u kome je reč i o Albancima koji su ce dobrovoljno ili po naređenju sandžaka preselili iz Albanije u Srbiju, broj Albanaca u Srbiji je veoma mali ["Albanesi di Servia sono in numero molto pochi"].^[15]

Posebnu pažnju na katolike pravoslavnih balkanskih zemalja obraćao je sinovac Andrije Bogdanija - Petar Bogdani [1630-1689], rođenjem i smrću vezan za severnu Albaniju i za kosovsku oblast: rođen je u Guri i Hasit [Dukađin], a umro u Prištini od kuge kada i general Pikolomini u Prizrenu. Kao učenik franjevaca u latinskoj koloniji u Čiprovcu, a potom u Loretu [Ilirski kolegijum], istakao ce svojom učenom revnošću i smislom za misionarski rad, te je postavljen za biskupa u Skadru, odakle je administrirao barskom nadbiskupijom [1656], a potom za nadbiskupa u Skoplju, odakle je kao administrator upravljao celom Srbijom [1677]. Jedno vreme je bio van svoje katedre, u Čiprovcu i potom u Italiji, ali ce 1686. vratio u nadbiskupiju. Pisao je više izveštaja Kongregaciji za propagandu vere, a kao Albanac po narodnosti nikada nije bio slep za mane svojih sunarodnika. Albanskim katolicima je, međutim, posvećivao osobitu pažnju ne samo iz rodoljublja nego zbog činjenice da jezgro katolika u Srbiji, kako je to istakao još u jednome svom skadarskom izveštaju [1662], čine Albanci, te ce i katolička vera u Srbiji naziva "albanska vera" [la fede albanese]^[16] U njegovim izveštajima ima traga o naseljavanju Albanaca u Metohiji: u izveštaje iz 1683 Bogdani pominje nekoga misionara don Andriju Đadrija u Đakovici, "koji ume da vlada divljim Arbanasima koji su ce spustili u pitomu Metohiju".^[17]

Sa XVIII vekom situacija ce ozbiljnije menja, a izveštaji dobijaju dramatične tonove, naročito od sredine toga stoleća. Uprkos svemu tome, u izveštajima katoličkih prelata i misionara, Srba ili Albanaca, održava ce za sve to vreme svest o kosovskoj teritoriji kao srpskoj zemlji. Uostalom, popis katoličkih župa u oblasti skopske nadbiskupije iz 1726. godine i ne daje osnova za drukčiji odnos prema području Kosova: u Prizrenu je, na primer, samo 9 katoličkih kuća sa 55 duša, a u selima prizrenske misije - 95 katoličkih kuća sa 395 duša. Grad Đakovica [čiji je misionar, inače, Srbin - Đorđe Jovanović] ima 16 katoličkih kuća sa 75 duša, a u selima đakovičke misije 145 kuća sa 912 katolika.^[18] Očigledno je svi ovi katolici nisu Albanci.

Nadbiskup barski Vićentije-Vicko Zmajević [1670-1745], imenovan 1701. godine za nadbiskupa barskog, primasa Srbije i apostolskog vizitatora za Srbiju, Albaniju, Makedoniju i Bugarsku, naročito je u tom pogledu važan izvor; čak i posle premeštanja na zadarsku nadbiskupiju on zadržava funkciju vizitatora za turski Balkan [1713].^[19] U izveštaju od 1707. godine on Srbijom naziva zemlju u kojoj su sledeći gradovi: Skoplje, Prokuplje, Novo Brdo, Priština, Trepča, Prizren i Peć, odnosno tvrđave Kačanik, Tetovo, Janjevo, Vučitrn, Mitrovica, Đakovica i Novi Pazar. I za Zmajevića, kao i za Bicija, stotinu godina pre toga, granica između Srbije i Albanije ide rekom Drimom, tako da na albanskoj teritoriji ostaju dijeceze Drača, Lješa i Sape. Situacija kosovsko-metohijskog područja, po Zmajeviću, odražava u izvesnoj meri početni talas albanske kolonizacije i islamizacije. Đakovica je već ugledni muslimanski centar, u kome je i dalje katolička misija, ali sa malo vernika - svega 446. Ovaj grad je bio veoma poštovan kod Turaka, jer je uvek davao znatne ljude za upravu otomanskih provincija, kaže Zmajević. Okolina Đakovice je sada albanska [1638 - isključivo Srbi; 1683 - "divlji" Albanci], jer su ovde Turci naselili brđane Albance, da ne bi imali priliku za pljačku i da nasele zemlju "koja je bila razorena u ratu". Pri tome su mnogi doseljeni Albanci ovde primili islam. Nije bolje ni u čitavom Hasu, ispod Paštrika, gde je 411 katolika, dok je u Prizrenu i okolnim selima samo 262 katolika. U Peći i okolini ima već albanskih kolonija, ali ce broj katolika brzo smanjuje: u samoj Peći ima samo 11 katoličkih kuća sa 33 duše [znači, sa manjim prosekom stanovnika po domu!]. Okolna sela, međutim, čuvaju i u izveštaju Vicka Zmajevića svoju slovensku nomenklaturu.^[20] Zmajević opširno govori i o nasilnoj kolonizaciji Peštera, 1702, gde su Turci naselili veći broj Klimenata iz Malesije odnosno iz Pilota; Klimenti ce i sami opiru ovoj kolonizaciji.^[21] Jednu drugu granu Klimenata, izbeglih u Srem 1737. godine u broju od preko 200 domova [nikako ne više od 1000 duša], prati potonji skopski nadbiskup, Albanac, Matija Masarek [1758-1807]. Albanski emigranti nastoje da ce vrate, ali ce njihov povratak u krajeve pod turskom vlašću završavao tragično: Masarek ih je viđao u Prištini nabijene na kolac. On evidentira albansko naseljavanje oko Janjeva 1768: nedavno ce tu naselilo 100 albanskih porodica, kaže on, "ponosnih, krvoločnih i razbojničkih više nego druge, a tvrdih u veri".^[22] O stalnoj kolonizaciji Albanaca po Srbiji Masarek govori i u izveštajima 1760, 1764, 1772, 1800. godine. Pošto je Srbija vrlo plodna zemlja, pokušava da objasni ovu pojavu nadbiskup Masarek, stalno je naseljavaju mnoge katoličke albanske porodice iz planinskih krajeva. Poturčene, one postaju najveći neprijatelji hrišćanskog stanovništva, pa i svojih sunarodnika: upravo katolički Albanci najviše od njih stradaju, tako da je to jedan od razloga što je broj katolika u Srbiji tako naglo opao. Kraj svega toga, katolički Albanci su ostali još uvek značajan faktor u severnoj Albaniji i u okolini Peći, Đakovice i Prizrena, tako da je misionar u Peći, Skadranin don Jovan Logoreci, bio sekretar pećkog paše za prepisku s katoličkim Albancima.^[23] Prilikom svoje kanonske vizitacije 1764. Matija Masarek u okolini Đakovice vidi sveže kolonije Albanaca katolika, koji su zbog gladi napustili svoje vrleti i naselili ce u pitomoj Metohiji. Godine 1767. [godinu dana posle ukidanja pećke patrijaršije, iste godine kada je ukinuta ohridska arhiepiskopija] Masarek primećuje da ce "za poslednjih dvadeset godina Srbija potpuno izmenila". Ranije je u svim srbijanskim varošima bilo malo Turaka, koji su bili pitomiji, a u selima bili su pravoslavni i katolici. Sada, pak, varoši su prepune, po rečima Masareka, Makedonaca ili muhamedanskih Arbanasa, a u selima ce retko vide pravoslavni i katolici, jer su ce razbežali po Nemačkoj, Sofiji, Vlaškoj i drugde. Danas, nastavlja nadbiskup 1767, svaki je zakutak prepun "prokletih poturčenih Arbanasa, razbojnika i ubica, koji ce među sobom krvave i katolicima čine nasilja"; on strahuje da će ce i ono malo preostalih katolika rasturiti na sve strane. Nije davno, kaže, kako su Arbanasi radi pljačke pobili više od 30 katolika. "Čak i Turci pribojavaju ih ce, jer oni nikoga ne štede, tražeći krv za krv". Pet godina kasnije, 1772, Masarek ipak konstatuje da bez obzira na to što i pravoslavni stradaju, i što ih je mnogo istrebljeno, "još ih je uvek vrlo mnogo".^[24]

¹ Uglavnom na osnovu ove građe objavio je svoje značajno delo J. Radonić, Rimska kurija i južnoslovenske zemlje od XVI do XIX veka, Beograd 1950. U ovom poglavlju, osim u nekim slučajevima, koristićemo podatke iz te knjige. Zaslužuje pažnju i novija zbirka dokumenata: M. Jačov, Spisi Tajnog vatikanskog arhiva XVI-XVIII veka, Beograd 1983.

² J. Radonić, Rimska kurija, 530.

³ P. Matković, Putovanja po Balkanskom poluotoku XVI. vijeka (XIV), Rad JAZU 124 (1895) 30.

⁴ F. Rački, Izvj. M. Bizzia, 84.

⁵ F. Rački, Izvj. M. Bizzia, 121-124. Iz Bicijeva izveštaja vidi seda je na zapadu etnički raspored Srba i Albanaca bio već konačno formiran. To potvrđuje i Marijan Bolica Kotoranin, koji svom opisu Skadarskog sandžaka iz 1614. prilaže i jedan nešto stariji izveštaj o Albaniji, gde je granica između srpskog i albanskog jezika, odnosno između Srbije i Albanije u Jadranskom primorju između gradova Bara i Ulcinja; Ulcinj bi, po njemu, bio prvi grad na albanskoj obali, koja ce proteže do Valone, kao što bi, opet, Bar bio početak "slovenske" obale do Istre: S. Ljubić, Marijana Bolice Kotoranina Opis Sandžakata Skadarskoga od godine 1614, Starine JAZU 12 (1880) 193.

⁶ Krunoslav Draganović, Izvješće apostolskog vizitara Petra Masarechija o prilikama katoličkog naroda u Bugarskoj, Srbiji, Srijemu, Slavoniji i Bosni g. 1623. i 1624, Starine JAZU 39 (1938), 1-48.

⁷ K. Draganović. Izvješće, 10-20, 28. Upor. i njegov skraćeni izveštaj od 12. VIII 1634: M. Jačov, Spisi 51, N⁰. 33.

⁸ Vid.: I. Božić, Spani - Španje, Glas SANU 320 (1980) 37-60.

⁹ J. Radonić, Rimska kurija, 24-25.

¹⁰ J. Radonić, Rimska kurija, 99-100.

¹¹ J. Radonić, Rimska kurija, 104.

¹² J. Radonić, Rimska kurija, 100.

^1Z J. Radonić, Rimska kurija, 106-108.

¹⁴ J. Radonić, Rimska kurija, 233.

¹⁵ M Jačov, Spisi, 169-170 N°. 148.

¹⁶ J. Radonić, Rimska kurija, 275.

¹⁷ J. Radonić, Rimska kurija, 388; upor. izveštaj iz 1685: M. Jačov, Spisi, 132-142 N°. 118.

¹⁸ Izveštaj Petra Karadžića, nadbiskupa skopskog, iz 1726: M. Jačov, Spisi, 259-263 N°. 224.

¹⁹ Njegovim nastojanjem naselilo ce 1726-1733. u neposrednoj blizini Zadra, više od 500 albanskih izbeglica iz Skadarske krajine, osnovavši selo Arbanasi: EJVIII. 628 s. v. Zmajević, Vicko (K. Krstić).

²⁰ J. Radonić, Rimska kurija, 511-513.

²¹ J. Radonić, Rimska kurija, 514-515.

²² J. Radonić, Rimska kurija, 565-566. Masarekov komentar je veoma nepovoljan za Albance, inače njegove sunarodnike. On kaže da je tih tridesetak kuća pobeglo iz "ćesarevine" zato što "onde nisu mogli da kradu i otimaju i što nisu mogli, kako oni kažu, podnositi batine od Nemaca".

²³ J. Radonić, Rimska kurija, 646-647.

²⁴ J. Radonić, Rimska kurija, 658-660.

2. Islamizacija i albanizacija

Izveštaji katoličkih vizitatora iz XVII i XVIII veka pokazuju veoma jasno neke stvari. Najpre, očigledno je da ce etnička granica srpskog i albanskog naroda krajem XVI veka još uvek nalazila tamo gde je identifikovana stotinu i više godina ranije, "na stavama Crnog i Belog Drima",^[1], ili tačnije - na liniji današnje državne granice sa "džepovima" na obe strane: srpskim, u Altinu na današnjoj teritoriji Albanije, i albanskim, u oblasti Paštrika i Ribnice [kasnije - Has] na jugoslovenskoj strani. To znači, dalje, da ce tek u XVII veku etnička granica između Srba i Albanaca počela na ovom sektoru lagano pomerati na istok, ali i to, prema ovim izveštajima, ne prelazi obim jačih infiltracija u kompaktnoj masi srpskog stanovništva, niti menja srpski karakter ove oblasti. Veoma je značajno što izveštaji saglasno govore o ovoj zemlji kao o Srbiji, u kojoj je ogromna većina i dalje srpska; ili, sa užim razgraničenjem, u zapadnom delu oblasti etno-lingvističko stanje ce menja i postaje mešovito, dok u istočnom i jugoistočnom delu nema ni tolikih promena i oblast ostaje homogena. Prizren je "glavni grad Srbije" u celom ovom periodu, sve do kraja XVIII veka. Isto tako, izveštaji evidentiraju albansku kolonizaciju u svim njenim glavnim vidovima, makar ona još i ne bila onako masovna kakva će postati, videćemo, tek u XIX i XX veku. Najzad, oni otkrivaju i jednu važnu okolnost, koja će za čitav problem kolonizacije Albanaca i iseljavanja Srba biti skoro do naših dana, a sigurno sve do 1912. godine, od bitnog značaja. To je islamizacija u službi kolonizacije. Razume ce, primećeno je i preseljavanje katoličkog albanskog stanovništva, ali je njegova dalja sudbina, dalji opstanak u oblasti kolonizacije presudno uslovljen njegovim primanjem islama. Islam je, dakle, bio odlučan činilac za opseg i trajnost albanske kolonizacije u jugoslovenskim zemljama - i u Staroj Srbiji i u Makedoniji. Islamizacijom je preseljeni elemenat učvršćen na novoj zemlji, a time je dat podsticaj i zamah čitavoj kolonizaciji - čak i kad ce, za momenat, zanemari politički faktor [plansko naseljavanje voljom i silom državne vlasti]. S druge strane, islamizacijom je ne samo albanski elemenat doveden i utvrđen u jugoslovenskim zemljama nego je i slovenski elemenat odnarođen, albanizovan. Na kraju, islamizacija je dala čitav lik albanskoj kolonizaciji, uslovila joj je izgled i tok. Kako su ce Albanci naseljavali na Kosovu i u Makedoniji, kako su Srbi i Makedonci oterani sa svoje zemlje i kako su umesto homogenih srpskih i makedonskih krajeva dobijeni, u krajnjem ishodu, kompaktni albanski krajevi - može ce razumeti samo uz pomoć ovoga društvenog i istorijskog fenomena. Sukob između albanskog i srpskog naroda, zapravo, i nije nužno nacionalni sukob: ta dva etnikuma živela su zajedno bez ikakvog uopštenog konflikta kroz mnoga stoleća srednjeg veka. Sukob nastaje u novoj versko-društvenoj diferencijaciji turskoga, otomanskog feudalnog poretka.

Đakovica sa okolinom, prema izveštaju Đorđa Biankija, tek malo pre 1638. godine ["pre kratkog vremena"] ulazi u proces islamizacije albanskih katolika; Bianki, kao i drugi katolički izveštači, ne pominje islamizaciju pravoslavnih što ne znači da je u to vreme uopšte nije bilo, no verovatno je da pravoslavni još nisu u situaciji da u većoj meri primaju islam, jer ih štiti i obnovljena crkvena organizacija u ulozi legitimne etnarhije To su ujedno prvi određeniji istorijski podaci o islamizaciji Albanaca na ovom terenu: islamizacija je masovna, ali je još ograničena na muški deo populacije, a žene i ženska deca ostaju katolici.^[2] Tri do četiri godine kasnije, 1641/42, Bianki u Đakovici zatiče svega 26 katoličkih domova [oko 130 duša], prema 550 katoličkih stanovnika iz 1638. taj podatak rečito govori o ubrzanoj islamizaciji ovog grada. Pored ovih albanskih, ima još 16 pravoslavnih, a "turskih" [verovatno i albanskih islamiziranih] domova je 250.^[3] Vicko Zmajević 1707. godine konstatuje iste prilike u đakovičkom kraju. Albanci, koje su Turci naselili, primaju islam, ali žene ostaju hrišćanke.^[4] Kolonizacija Peštera, kao centralne strategijske zone na "bosanskom putu", koju je turska vlast silom izvela, imala je smisla samo ako bude propraćena islamizacijom. Tako ce ovde i stvorilo jezgro islamizacije, a do izvesne mere i albanizacije Novopazarskog sandžaka.^[5]

Najžešći je u osudi albanskog poturčavanja nadbiskup Matija Masarek: u dragovoljnoj islamizaciji klimentaških izbeglica-povratnika iz Srema, 1761, on vidi samo nečasne motive, on će čak reći, uvredljivo i pristrasno, da je turčenje Albanaca plod "njihove izopačene i ohole prirode". No važno je i tačno zapažanje Masarekovo da islamski prozeliti među Albancima naročito mrze svoje katoličke sunarodnike te da ih, po dolasku na vlast, kao paše, nemilice tamane.^[6] Masarek podrobno opisuje tok i metod islamizacije. Katolički Albanci iz Malesije ne trpe da ih Turci gaze i tlače, kaže on, niti da ih pritiskuju dažbinama i nametima, ubijaju Turke, beže u Srbiju s promenjenim imenom u želji da ostanu katolici. Međutim, Turci šalju za njima svoje hodže, koji ih gone da decu obrezuju, da ruže hrišćansku veru i da petkom odlaze u džamije. Pošto ce poturče, utiču na žene i decu da i oni prime islam skoro svi, izuzev malog broja starica, koje nikako neće da napuste katoličku veru. Njihovo dalje ponašanje je [Masarek to piše 1760] razbojničko otimaju jaganjce, škopce, kokoši, med i maslo, seno za konje, tako da ionako siromašan katolički narod ostaje bez ičega. Nadbiskup ce boji da će katolici zbog tih patnji i muka najzad preveriti. Uostalom, i sam je imao priliku da upozna razbojnike na delu: iz Skopske Crne gore nije smeo da nastavi put u pravcu Kratova, jer su šume pune razbojnika. Zato je sačekao jesen, pa je onda s jakom pratnjom i jednim naoružanim janičarem krenuo na taj put, ali ih napadne 15 albanskih "kesedžija" [drumskih razbojnika]. Samo zahvaljujući seljacima iz okolnih sela, koji su priskočili u pomoć, odbranili su ce bez gubitaka.^[7] Sa vizitacije 1764. godine Masarek nosi još mračnije utiske. Albanski došljaci u Srbiji, kaže on, ne slušaju naredbe Hristovog jevanđelja. Umesto da su ponizni, skromni i strpljivi, oni, uvređeni, odmah kao iz inata primaju islam, te potiskuju pravoslavne i katolike iz njihovih sela i zauzimaju njihova imanja. Katolici u Srbiji [Albanci] još više bi stradali od ovih poturčenih Albanaca da ih ne brane i ne štite njihovi bratstvenici muhamedanske vere. Nadbiskup je nesrećan zbog ovih silnih krađa, otimačina i ubistava. Njemu ce srce steže kada ugleda po šumarcima i gajevima silne grobove pravoslavnih i drugih koje su oni pobili. Masarek, najzad, ističe jednu odliku u ponašanju islamiziranih Albanaca, koja će zaista, i tada i kasnije, biti ključ za razumevanje ove stravične kolonizacije: muhamedanski Albanci su naročito opasni, kaže on, "jer su Turci [tj. muslimani - D. B [ i mogu da čine svako zlo koje im ce svidi".^[8]

Zanimljivo je da potpuno isti sud kao Masarek ima i patrijarh pećki Vasilije Brkić u memoaru za grofa Orlova, od 29. marta 1771, gde veli da ce od muslimanskih Albanaca pribojavaju čak i sami Turci, jer je "albanskaja poroda žestoka, dosaditelna, grabitelna, nespokojna, krvoprolivatelna i visokoumna". U prizrenskoj oblasti je, po Vasiliju, za vreme austrijsko-turskih ratova, hrišćana skoro nestalo, "a potom su ce naselili Albanci i postali Turci i napunili mesta i sela, poseli zemlju i mnogo ce obogatili".^[9]

Islamizacija Albanaca nije počela sa njihovim naseljavanjem srpskih zemalja. Prva etapa poturčivanja pada još u poslednje decenije XV veka, naročito posle likvidacije Skenderbegove Albanije. Jedan deo Albanaca pobegao je u južnu Italiju, ali je ostatak počeo da prima islam, dobijajući sa islamizacijom ne samo garantiju daljeg opstanka nego i mogućnost za napredovanje. Islamizacija je zahvatila prvo feudalce, pa gradsko i, najzad, seosko stanovništvo. Turska vlast ce naročito starala da ubrza taj proces, dajući posebne, naročito finansijske olakšice, tako da je cela srednja Albanija bila primila islam uglavnom već u XVI veku.^[10] Islamizirano stanovništvo je menjalo svoj socijalni status i ekonomski položaj, oslobađalo ce raznih dažbina i tereta, od potlačene raje postajalo u svakom pogledu povlašćeni sloj, kome su ce otvarali svi putevi ka vlasti u sistemu turske feudalne uprave. S druge strane, postizala ce puna zaštita i, koliko je to bilo mogućno u Turskoj, sigurnost lična i kolektivna. Pri tome nikako ne treba zaboraviti na opštu versku motivaciju islamizacije: svaka tolerancija u islamu je uslovnog i u krajnjoj liniji privremenog karaktera. Funkcija islamske države, prema tome i Otomanskog carstva, sastojala ce u rasprostiranju i pobedi "prave vere", sa ciljem da sav svet, a pogotovu svi podanici ovakve države, prime islam. Najzad, muslimanski elemenat je u načelu za islamsku državu pouzdaniji elemenat. U razdobljima veće spoljne opasnosti i unutrašnjeg previranja bilo je, dakle, dovoljno razloga čak i za militantnu islamizaciju, kakva je sprovođena prema balkanskim hrišćanima.

Islamizirani Albanci postali su najsnažnije i najsurovije oruđe za islamizaciju i pokoravanje hrišćanske raje. Nije stvar samo narodnog predanja, već ce utvrđuje i mnogobrojnim istorijskim svedočanstvima da ce nad srpskim narodom, kao i nad drugim hrišćanskim narodima Balkana, stolećima pokušavalo i sprovodilo nasilno poturčivanje, sa različitim dejstvom: sa stvarnim islamiziranjem pojedinih delova naroda, grupa ili pojedinaca, ili bez uspeha, ali po cenu velikih žrtava u ljudskim životima, imovini ili zemlji. Da bi se izbeglo nasilno poturčivanje, hrišćansko stanovništvo je često moralo da napušta svoju zemlju, svoj kraj, da ce otiskuje u bližu ili dalju seobu. Pri tome je, opet, pored svega ostalog igrao važnu ulogu i verski momenat, pa i nacionalna svest.^[11]

Ustanovljeno je da je, ako ce izuzme specifična islamizacija bosanskog stanovništva, kao i zanatlijsko-trgovačke populacije gradova, sve ostalo pravoslavno srpsko i makedonsko stanovništvo koje je podleglo islamizaciji poturčeno u zoni izloženoj albanskoj ekspanziji - od Skadra do Ohrida. To su tzv. "Arnautaši", čiji je broj vrlo veliki. Pošto su preko Albanaca, i zbog njih, a ne od Turaka Osmanlija, primili islam, ovi su ce poturčeni Srbi i Makedonci za srazmerno kratko vreme i albanizovali, primivši ime, albanski jezik, običaje, a konačno i svest. Stoga je "taj procenat naše krvi potpuno izgubljen za našu narodnu celinu", zaključuje s pravom Jovan Hadži-Vasiljević, koji je ovom pitanju posvetio 1925. godine posebnu raspravu, bogatu pouzdanom građom.^[12] On je posebno izučavao pojas naselja od Ohridskog jezera do iza Prizrena, koji, po njegovom mišljenju, ima svoj veliki značaj "za istraživanje opštih i glavnih uzroka poturčivanja ovoga dela našega naroda".^[13] Po njegovim proračunima, od oko 100.000 Arnautaša u celoj "Južnoj Srbiji" [tj. Makedoniji i delovima Stare Srbije] u ovom pojasu ih je bilo oko 35.000, dok Jastrebov i Todor Stanković tvrde čak i to da veliki procenat kosovsko-metohijskih Albanaca "čine poturčenjaci i poarnaućeni Srbi".^[14]

Postojanje izvesne mase muslimanskih Albanaca srpskog porekla na Kosovu i u Makedoniji ne može ce argumentovano osporiti. Razume ce, bilo bi preterivanje tvrditi da su svi kosovski Albanci "Arnautaši", tj. poarbanašeni Srbi, jer to zaista ne odgovara stvarnosti. Međutim, isto tako je neosnovano apriorno osporavanje ove nesumnjive antropogeografske i etnološke činjenice, jer nisu u pitanju "retki" primeri "etničke simbioze u oba pravca", nego jedna viševekovna tragedija srpskog naroda, koji je i na taj način gubio svoj identitet.^[15]

Na pitanje o vremenu islamizacije i albanizacije kosovskih Srba i Makedonaca u zapadnoj Makedoniji ne može ce odgovoriti jedinstveno. Pošto je i širenje Albanaca, kako će ce videti u sledećem poglavlju ove knjige, teklo u etapama, pa ce dosta jasno mogu ograničiti i etapne zone njihove kolonizacije, to ce i vreme islamizacije Srba razlikuje od jedne etapne zone do druge. U načelu, prve su grupe Srba islamizirane i albanizovane u prvoj, zapadnoj ili pograničnoj etapnoj zoni, a poslednje - u krajnjoj zoni na istoku.^[16]

Glavno poturčivanje u zapadnoj zoni pada krajem XVII veka. Ta konstatacija Jovana Hadži-Vasiljevića slaže ce kako sa tradicijama u narodu o tome, tako i sa istorijskim podacima. Svuda poturčenjaci pamte 200 godina [prvih godina XX veka, što znači - od vremena oko 1700. godine].^[17] U istočnijim predelima početni impulsi islamizacije Srba javljaju ce nešto kasnije, a sam proces ima produženo trajanje. Na primer, u Gornjoj Moravi i Izmorniku prva islamizacija datira oko 1735, ili nešto kasnije, a najmlađa oko 1870. godine.^[18] Albansko stanovništvo Rugova oko 1780-1810. bilo je katoličko; prešlo je u islam početkom XIX veka. Iz vremena oko 1870. postoji već pisani podatak da su Rugovci muslimanske vere.^[19] Srpsko stanovništvo Rožaja i Štavice bilo je po izveštaju turskih istoriografa u XVII veku još pravoslavno, što ce vidi i iz pomenika manastira Šudikove, pisanog pre 1738. godine.^[20] Na ovaj ili onaj način, vreme prvih snažnijih talasa islamizacije pada u deceniji posle austrijsko-turskih ratova, tj. posle velikih seoba Srba 1690. i 1737. godine, što znači da je islamizaciji i albanizaciji srpskog naroda veoma pogodovala opšta pometnja i nesigurnost koja je od tada pa kroz sledeća dva stoleća trajala na celom području Stare Srbije i Makedonije. Još pre toga, posle poljskih pobeda nad Turcima, 1631-1634, prvi su na udaru ovog terora katolici - Srbi i Albanci, koji ce silom islamizuju naročito u prizrenskoj nahiji i Metohiji. Pravoslavni su došli na red posle neuspelih pokušaja pokreta za oslobođenje 1630-1656. Nastaju nasilja usled kojih jedan deo Srba već tada beži, a u islam prelaze oni koji su ostali. Posle 1688-1690. islamizovanje i arbanašenje Srba postalo je brže, ali nije tada počelo. Od 1737. godine procesi islamizovanja i arbanašenja Srba još su ubrzani; tek tada je nastalo jače islamizovanje u okolini Đakovice.^[21]

Islamizovanje, dakle, teče sukcesivno, ali ce ipak zapažaju izvesna vremena u koja je islamizacija vršena u većoj meri, kao da su u tim vremenima, kako veli Atanasije Urošević, nastajali čitavi pokreti za prelaženje našega življa u islam.

Za proučavanje islamizacije i albanizacije srpskog naroda na Kosovu veoma je poučan primer prizrenskih župa Gore i Opolja. Tu je čitav proces ne samo trajao srazmerno dugo nego su u njemu upleteni mnogi činioci, a rezultat nije ni jedinstven ni konačan. Gora je danas naseljena "Muslimanima", zapravo Srbima muslimanske vere, a Opolje stanovništvom albanskog jezika. U Gori je održan etnički kontinuitet od srednjeg veka do danas, i to ce vidi iz istorijskih izvora, toponomastike, turskog deftera iz 1455, kao i pomenika manastira svete Trojice kod Prizrena. Gora to ima da zahvali geografskom položaju i izuzetnoj kompaktnosti stanovništva, koje ce međusobno orođavalo. Ali, kada su u Podrimlju i Opolju nastale etničke promene, a stanovništvo Ljume [delom srpsko, a delom katoličko albansko] primilo islam, oko Gore ce postepeno stezao obruč, te ce srpsko stanovništvo ove oblasti najpre iz perifernih sela počelo iseljavati ili turčiti. To ce počelo događati posle velike seobe 1690, no prelazak u islam bio je postepen. Najpre su prešla u islam najugroženija i najmanja sela, kao Krstac, a naposletku najzabačenije, najveće i najbogatije naselje Brod, u kome je poslednja hrišćanka, Božana, umrla 1856. godine. I u drugim selima je tu i tamo bio ostao po koji hrišćanin: u Vraništu su Milisavu Lutovcu, savesnom istraživaču ove oblasti, pričali da je početkom ovog veka živela Todorica [Todorova žena], kojoj su sinovi u uglu sobe odredili gde će na svoj način obavljati verske molitve. Sem pojedinačnog, bilo je i masovnog prelaska u islam, što ce posredno vidi iz tradicije koja je sačuvana kod Gorana [slučaj sela Zlog Potoka i Šištevca]; neki su, pak, Gorani promenili veru dok su išli za stokom u druge turske oblasti da bi ce lakše kretali pod plaštom islama. Bilo je slučajeva da su prvi primali islam stariji ljudi pa su oni "poturčili" sve po kući; to su činili stočarski trgovci koji su samo kao muslimani mogli dobro prolaziti po Epiru, kuda su gonili stoku.^[22] Gora ce, međutim, mada već potpuno islamizovana, nije albanizovala. U stvari, Gora u prvobitnom širem smislu reči, gde je etnički spadalo i Opolje, delimično jeste albanizovana, ali tamo gde je preplavljena već islamiziranim došljacima. Osobenost ovoga užeg područja Gore je u tome što ogromnu većinu njegovog stanovništva čine starosedeoci, a samo je nešto doseljenika, pa i to starijih, iz Hasa, Makedonije i Albanije.^[23] S druge strane, u mijačkoj oblasti, u Makedoniji, islamizacijom je obrazovana hibridna etnička grupa Torbeši, koja takođe nije albanizovana, ali je od sredine XIX veka bila izložena obratnom procesu, procesu deislamizacije: tako je nestalo muslimana u Tresonču, Galičniku i Dolnom Malničanu;: mijački muslimani su ostali "raja", pa su ce i oni morali seliti ispred zuluma, a muslimanska Gorna Reka je i sama trpela velika nasilja tokom novije istorije.^[24]

Navešćemo nekoliko posebnih primera islamizacije i albanizacije iz makedonske Kičevije. Selo Crvivci je islamizovano, po tradiciji, na 175 godina pre istraživanja, tj. oko 1760: Arbanasi su udarili od strane Zajasa na Uskrs, kada je igralo kolo, pobili su mnoge ljude, a žene zarobili i uselili ce kao u svoje kuće. Pravoslavni su ce razbegli u Kičevo, Lazarovce i u Raštane.^[25] Selo Berikovo, sada muslimansko, sa napuštenim pravoslavnim grobljem, bilo je pravoslavno do na 150 godina pre istraživanja, tj. oko 1785. Posle borbe s Arbanasima kod Tujina neki su ce ustanici sklonili u Berikovo; tada su napali na selo Arbanasi, pa pomuslimanili žene i decu, pošto su im "muži" bili na pečalbi. Starinci su zaista svi albanizovani.^[26] Sam Zajas, sada izrazito albansko mesto, bio je staro pravoslavno selo, islamizirano oko 1740. godine: muslimani pamte svoje muslimanske pretke, ustanovio je Toma Smiljanić, do sedmog kolena, a iz ovih imena nastavljaju ce imena njihovih pravoslavnih predaka. Pravoslavni starinci bili su "Šopke", pa su Arbanasi jedne od njih istisli, a druge preveli u islam i poarbanašili. U Zajasu su česta hrišćanska prezimena. Fandi, doseljeni u Zajas, bili su još u postojbini islamizovani, pa su ih usled toga gonili njihovi katolički saplemenici i primorali da ce isele - oko 1735-1785. godine.^[27] Veoma je interesantan slučaj sela Kolari, gde je na mestu Mirovcima bilo naselje odakle su ce navodno iselili i zasnovali Mirijevo kod Beograda. Jedan deo stanovništva ce, po narodnom kazivanju, iselio pod patrijarsima prema Dunavu, a drugi je ostao i poarbanašen je.^[28]

Uzroci islamizacije mogu biti različiti, ali uglavnom gotovo svi potiču od "jakog"dodira s Albancima. Najčešće ce navodi da ce u islam prelazilo pošto su im ce u selo doselili Arbanasi. Tu ce svakako podleglo nagovaranjima i privoljavanju, pa u pojedinim slučajevima i ugledanju na same Arbanase, ali je, bez sumnje, bilo prelaza u islam da bi ce tako, stupanjem na istu nogu sa pojedinim arbanaškim susedima, spasli njihovog nasrtanja ili bar uspešnije branili od njega. U ta nasrtanja spada i direktno prisiljavanje na prelaženje u islam, kao što to otvoreno kažu Albanci u Niki na Kosovu polju, da su njihovi preci, kako navodi A. Urošević, prisilili na "turčenje" pretke sadašnjeg roda Potura u njihovom selu.^[29] Do istog zaključka ce došlo i u proučavanju drugih krajeva Kosova i Metohije: glavni je motiv islamizacije - "zaštita protiv arbanaških besomučnika i otimača", a islamizacija žena ce vršila da bi ce sprečilo otimanje devojaka i žena - mada, priznaje ce, ima i dobrovoljnog odbegavanja žena za muslimane.

Posledica islamizacije, po pravilu, na celom ovom području albanske ekspanzije u XVII i XVIII veku, a pogotovu kasnije u XIX veku, jeste albanizacija srpskog stanovništva. Primanjem islama ulazilo ce u zajednicu fisa, primao albanski jezik i običaj, gubila svoja narodnost. Štaviše, kao što je čest slučaj sa konvertitima, čin primanja islama stvarao je novo neprijateljstvo prema svojoj staroj sredini; islamizovani i albanizovani Srbi bili su potom najborbeniji, udarni deo albanske narodnosti.^[30]

¹ M. Lutovac, Značaj Kosova, 8.

² J. Radonić, Rimska kurija, 100.

³ J. Radonić, Rimska kurija, 106-108.

⁴ J. Radonić, Rimska kurija, 513.

⁵ J. Radonić, Rimska kurija, 514-515.

⁶ J. Radonić, Rimska kurija, 565-566.

⁷ J. Radonić, Rimska kurija, 646-648.

⁸ J. Radonić, Rimska kurija, 654-655. U pismu iz Janjeva prefektu Kongregacije od 12 avgusta 1793, Masarek veli da svaku svoju litaniju završava rečima "Libera nos, Domine, ab Albanensibus!" (Oslobodi nas, Gospode, od Albanaca'), pa ogorčen dodaje: "Extermina et dele istos Albanen ses de terra vivantium!" (Iskoreni i izbriši ove Albance iz zemlje živih!) J. Radonić, Rimska kurija, 678.

⁹ J. Radonić, Rimska kurija, 669.

¹⁰ U Albaniji prema starijim podacima, ima preko 66% muslimana, oko 22% pravoslavnih hrišćana a 11% katolika. U Jugoslaviji ogromna većina Albanaca je muslimanske vere.

¹¹ Zanimljivo je, na primer, da u Novobrdskoj Krivoj reci, po nalazu antropogeografa, nema mnogo poislamljenih Srba (svega 2% od celokupnog broja domova u oblasti), što znači da su ovi Srbi radije napuštali svoja ognjišta i ustupili ih Albancima nego što bi prelaskom u muslimansku veru stupili u njihove redove i bili s njima na istoj nozi; samo je jedan mali deo popustio i prešao na islam. A. Urošević, Novobrd. Kriva Reka, 50.

¹² J. Hadži-Vasiljević, Muslimani, 21-94.

¹³ J. Hadži-Vasiljević, Muslimani, 28.

¹⁴ J. Hadži-Vasiljević, Muslimani, 40.

¹⁵ Nije tačno da ce u pisanju o pretapanju Srba u Arbanase u Kosovsko-metohijskoj oblasti "uvek preterivalo", niti je ta literatura imala "politički karakter i određenu propagandističku tendenciju, te sa naučnom objektivnošću nema nikakve veze" (M. Krasnići, Savremene promene, 221-222). Albanski autor hoće tako da političkom i naučnom diskvalifikacijom poništi rezultate čitave srpske antropogeografske literature, koja ce, na čelu sa Jovanom Cvijićem, odlikovala uopšte visokim stupnjem naučnog poštenja i kritičnosti, i zbog toga uvažavana u celom svetu.

¹⁶ Islamizacije Srba na užem području Kosova bilo je i pre dolaska Albanaca, ali kao izuzetak. Svi ostali poislamljeni Srbi i Cigani su u islam prelazili docnije, od druge polovine XVIII veka, kada ce već počinje osećati albanski uticaj. Pažljivim istraživanjem mogao ce rekonstruisati hronološki niz podataka o islamizaciji kosovskih rodova. A. Urošević, Kosovo, 97. i d.

¹⁷ J. Hadži-Vasiljević, Muslimani, 93.

¹⁸ A. Urošević, Gornja Morava, 102-104.

¹⁹ M. Barjaktarović, Rugova, 209.

²⁰ M. Lutovac, Gora i Opolje, 351.

²¹ M. Filipović, Has, 21.

²² M. Lutovac, Gora i Opolje, 268-269.

²³ M. Lutovac, Gora i Opolje, 272.

²⁴ T. Smiljanić, Mijaci, 42-43, 76.

²⁵ T. Smiljanić, Kičevija, 431.

²⁶ T. Smiljanić, Kičevija, 437.

²⁷ T. Smiljanić, Kičevija, 440-441.

²⁸ T. Smiljanić, Kičevija, 444.

²⁹ A. Urošević, Kosovo, 101.

³⁰ A. Urošević, Gornja Morava, 106-108.

3. Vreme i prostor albanske kolonizacije

Hronologiju albanske kolonizacije dosta je teško ustanoviti u svim njenim pojedinostima, pogotovu ako ce želi dobiti jedna dinamična demografska slika po istorijskim etapama ovoga važnog zbivanja. Prema istorijskim podacima i antropogeografskim rekonstrukcijama počeci kolonizacije padaju još u XVI vek, ali taj prvi period nije obeležen masovnošću niti uspeva da poremeti etnografsku situaciju ni kroz sledeća dva stoleća. Prvi masovni talasi kolonizacije nailaze na samom kraju XVII veka, kada ce koriste teške prilike na celom području ratnih operacija iz 1689. Tada su pokrenute veće srpske mase, a, c druge strane, prodor islamizovanih Albanaca od tada bitno menja svoju prirodu: sada je to nasilno potiskivanje i proterivanje srpskog naroda sa njegove zemlje. Tokom XVIII veka oseća ce već na jednom opštem planu namera da ce ovaj srpski prostor u celini posedne i prisvoji. Ta namera u sudaru sa oslobodilačkim pokretima srpskog naroda na Balkanu, kako ćemo videti, dobija u XIX veku i svoje prve programske izraze. Tek ovim naseljavanjem Albanaca u poslednja dva ili tri veka bitno ce menja etnografska slika ovog prostora. Doduše, naseljavanje Albanaca započeto na prelasku iz XVII u XVIII vek nije tada i završeno; etnografska slika koju vidimo danas nije stvorena u to vreme. Prema tome, nije mogućno tvrditi ne samo to da je Kosovo od iskona albanska zemlja, već ni da je to zemlja koju albanski narod drži u celosti i potpuno poslednjih dvesta godina. Umesto toga, bilo bi tačnije reći da je Kosovo sa zapadnom Makedonijom zemlja koju albanski narod postepeno i nasilno poseda i oduzima od njenih slovenskih stanovnika. Nedovršenost toga procesa ogleda ce u istorijskoj činjenici da nikada albanska kolonizacija nije tekla bez otpora i borbe, te da ce mora govoriti i o neprekidnosti oslobodilačkih napora srpskog naroda da ce održi ili vrati na zemlju koja mu je oteta. To je bez sumnje važna, jedna od najvažnijih komponenata celoga ovog pitanja, koja istoriji srpsko-albanskih odnosa pridaje obeležje aktuelnosti čak i kada ce radi o zbivanjima od pre sto, dvesta ili više godina.

U trenutku kada ce Srbija mogla otisnuti u prvi rat za oslobođenje, 1876, etnografske granice albanskog prodora na istok dostigle su svoje najdalje tačke, svoj najširi geografski okvir. Nepuna dva veka posle zametanja toga velikog talasa, znači, albanske su ce naseobine nalazile u Toplici, na domaku Niša; u prostoru Jablanice i Veternice bližile su ce Leskovcu, a Vranje je već bilo okruženo albanskim naseljima. Štaviše, u neposrednoj blizini Vranja, kod Grdeličke klisure, albanska je bujica presekla Južnu Moravu i preplavila Masuricu. Zauzevši Vardenik [pobivši čobane raselili su ovo selo], Albanci su počeli ugrožavati Vlasinu i nadirati u Krajište, na današnjoj bugarsko-jugoslovenskoj granici. Južno od Vranja, zauzevši Gornju Moravu, prešli su bili i Moravicu, držali preševsko razvođe moravskog i vardarskog sliva, presekavši na taj način glavnu balkansku komunikaciju, i nadirali ka Pčinji. Isto tako, od Tetova, Gostivara i Kičeva širili su ce prema Vardaru, u pravcu Kaldrma Bogaza i Suhodolice ka Skoplju, a od Kičeva ka Poreču i dalje na Vardar.^[1] Po zapadnoj Makedoniji bile su već rasute veće ili manje albanske enklave, sa jasnim usmeravanjem ka Tikvešu i dalje, preko Vardara, u istočnu Makedoniju. Na severu ugroženi su bili - zapadno od Toplice - krajevi oko Ibra i naročito Novopazarski sandžak, gde ce albanska struja susretala sa bosansko-muslimanskom odnosno srpskom islamizovanom strujom.

Valja napomenuti da je južno od velikih makedonskih jezera etnografska granica albanskog naroda posle masovne kolonizacije u drugoj polovini XIV veka uglavnom bila stabilizovana i da ce ni na krajnjem severozapadu, prema Staroj Crnoj Gori i Brdima, ta granica nije bitno pomerala sa svoje linije iz XV veka. Njena pokretljivost ce ispoljila na širokom sektoru od Prokletija do Ohridskog jezera, pa i to pretežno na pravcu Prizren-Niš, gde su ce Albanci i našli najdalje, preko 200 km, od svoje matične oblasti.^[2] S obzirom na to da ce migracija Albanaca nikada nije prirodno zaustavljala, nego je pokazivala težnju da ce nastavi, može ce sa mnogo verovatnoće govoriti i o njenim daljim, neostvarenim pravcima. Glavni objekti ove ekspanzije nalazi li su ce u centralnim balkanskim oblastima na glavnom pravcu - Niš, i dalje prema Dunavu niz Moravu, možda i niz Timok ka Vidinu, a u svakom slučaju i prema Sofiji - nešto južnijim pravcem preko Krajišta i Znepolja; na južnom sektoru prostor Skoplja bio je važan objekat albanske ekspanzije [uključujući i sam grad Skoplje], a potom i cela vardarska dolina ka Solunu. To sve znači da je potencijalni prostor albanske ekspanzije bila cela Makedonija i cela Srbija, verovatno i zapadna Bugarska, a na drugoj strani čitav koridor Stare Raške, preko koga bi ce ostvario neposredan dodir sa bosanskim muslimanima. No kada ce pogleda ono što je zaista ostvareno do 1878. godine, najdublje promene sa najtežim posledicama za odnos između srpskog i albanskog naroda, i za sudbinu Srbije uopšte, odigrale su ce na Kosovu i Metohiji, na "niškom" pravcu.

Kosovo, Metohija i prizrenska kotlina, kako veli Cvijić, spadaju u oblast raznovrsnog i najviše izmešanog stanovništva; severno od planine Rogozne su etnografske prilike mnogo jednostavnije. Zato je Cvijić i započeo 1900. godine "skupljati podatke o etnografskom sastavu svakog sela na prostoru između Šar-planine i Rogozne",^[3] i time pokrenuo sistematska antropogeografska istraživanja čitavog južnoslovenskog prostora, s obzirom na fenomen i značaj velikih dinarskih migracija: "počevši od kraja XIV veka pa kroz tursko vreme do naših dana, ispremeštano je skoro sve stanovništvo na prostoru od Veleške klisure na Vardaru pa do Zagrebačke rope", a "glavnu masu tih što ce kreću i naseljavaju čini dinarsko stanovništvo, čiji su, opet, glavni deo stari Rašani, narod srpske srednjovekovne države. Usled tih seoba je znatno izmenjen raspored naroda na Balkanskom poluostrvu".^[4]

Značaj ovoga opšteg Cvijićevog zaključka je i u tome što ce na celom ovom južnoslovenskom prostoru u svetlu stalnih i opsežnih migracija teško može govoriti o dugotrajnijem generacijskom kontinuitetu stanovništva na jednom geografskom području. Drugim rečima, ni u jednoj oblasti, bila ona etnički homogena ili heterogena, ne može ce očekivati visok procenat staroga stanovništva, malo je "starinaca". Nije, pak, svejedno da li je reč o stanovništvu jednoga istog naroda koje ce obnavlja i podmlađuje novim generacijama svojih doseljenika, ili o doseljenicima drugog naroda: u prvom slučaju, ne samo što ce ne menja etnički i nacionalni lik jedne oblasti nego ce on utvrđuje i čini još snažnijim. U drugom slučaju, kada su doseljenici drugog naroda, može ce promeniti etnički karakter oblasti i ova može da bude izgubljena. Upravo to ce dešavalo na Kosovu. Srpsko stanovništvo koje danas tamo živi samo je jednim malim procentom "starinačko", onih starih raških, nemanjićkih srpskih rodova bez sumnje tamo više nema. Srpsko stanovništvo ce menjalo i obnavljalo zahvaćeno selidbenim strujama još od kraja XIV veka, a pogotovu u velikim ratnim i socijalnim krizama počev od kraja XVII veka. Srpski narod ce na Kosovo stalno i doseljavao, a ne samo iseljavao, pa je tako i došlo do pojave da ce vrlo stari srpski doseljenici smatraju već starincima.^[5] Ipak, postoji i u ovom slučaju etnički, a posebno jezički kontinuitet u kojem ce čuvaju sve bitnije osobine govora starijih slojeva ili prethodnika mlađega, doseljeničkog sloja srpskog naroda.^[6] Održavanjem prastarih rodova, ali još više doseljavanjem mlađih, održavao ce kontinuitet srpskog naroda na ovoj teritoriji. Prema tome, ta istorijska i etnološka činjenica da su ce Srbi i doseljavali u oblast Stare Srbije, ili su ce kretali po njoj [u tzv. "unutrašnjem seljakanju", kako kažu antropogeografi], nikako ne može imati istu vrednost i težinu kao fenomen naseljavanja Albanaca u ovoj oblasti. Naseljavanjem Albanaca oblast je postepeno i na mahove sve više gubila svoje srpsko obeležje, doseljavanjem Srba iz drugih krajeva ona je makar donekle odolevala kao srpska zemlja, u prirodnoj cirkulaciji stanovništva

Prvi srpski doseljenici na Kosovu, i oni u Makedoniji, ti "vrlo stari došljaci", pokrenuti su upravo iz Albanije, tamo je, kao što znamo, još od ranoga srednjeg veka bilo dosta slovenskog stanovništva.^[7] Tako ce prva zona albanske ekspanzije otkriva i kao prva etapna zona slovenskih migracija iz Albanije ka istoku i severu. Kako je ustanovljeno istraživanjem Pologa, slovenske doseljenike su u toj oblasti dali uglavnom razni krajevi severne Albanije [Ljuma, Piškopeja, Mati itd.]. Ti su doseljenici izbijali u Polog "nošeni arbanaškim potiskom". Zbog istiskivanja iz starog kraja doselili su ce u Polog mnogi slovenski rodovi poreklom iz pojedinih, danas albanskih sela i oblasti stare Srbije i same Makedonije. Ovi doseljenici sa zapada i severozapada bežali su od zuluma.^[8] Za Mijake, isprva stočarsko pleme bez stalnih naseobina, pretpostavlja ce da su ce kretali po srednjoj Albaniji kod Elbasana, u Buljčizi, na Golom brdu i na planini Jablanici. Da li su Mijaci preko Drima bili u kompaktnoj masi ili samo u pojedinim naseobinama, danas nije mogućno utvrditi. U svakom slučaju, potvrđuje ce zaključak da "u prvo doba imamo migracije srpskog stanovništva iz arbanskih predela i sa leve obale Crnog Drima na istok i desnu obalu ove reke".^[9] Kada je, pak, reč o Staroj Srbiji, mora ce misliti ne samo na slovenske doseljenike iz Albanije nego i na doseljenike iz drugih, ugroženih južnoslovenskih oblasti. Srpsko stanovništvo je posle naglog i jakog albanskog doseljavanja u Gornju Moravu, na primer, bežalo u okolne, nekad i u dalje oblasti, ali je u naknadu za to pristizalo ovde drugo srpsko stanovništvo, uzdrmano sličnim ili drugim uzrocima u svome zavičaju.^[10] Inače ce za srpsko stanovništvo Gornje Morave smatra da ce doselilo sa juga, iz prilepskog kraja, tek u XVI i XVII veku, ali predanje ovih Srba zna da prilikom doseljavanja njihovih predaka u oblasti nije bilo turskog i albanskog življa. Intenzivno doseljavanje u Gornju Moravu i Izmornik nastaje tek od kraja XVII veka; tokom XVIII veka je uz albanske doseljenike dospeo do ovih oblasti talas srpskog stanovništva iz raznih krajeva, pa čak i katolika iz Bosne. Razume ce, najjače je doseljavanje Srba u ovaj kraj bilo iz bliskih zapadnih krajeva, odakle su ce oni, pokrenuti albanskim migracijama, iseljavali na istok i zaustavljali u ovim oblastima, dok je u njima albanski živalj bio još slabo zastupljen. Zajedno s Albancima doseljavali su ce i Srbi čak iz Malesije i Ljume.^[11]

Četiri su toka ili "struje" albanskog iseljavanja iz matične zemlje i širenja po susednim oblastima. Na jugu je "struja Toska" obuhvatala uglavnom pravoslavne Albance, te ce počev od druge polovine XIV veka kao verovatno "najjača arbanaška migracija" kretala uzdužnim epirskim putem u srednju Grčku sve do Atike i Peloponeza; Jovan Cvijić ih posle prvoga svetskog rata broji u Grčkoj na 250.000. To je sad dosta prostrana zona Epira, koju Albanci zovu "Ćamerija", i koja u izvesnom smislu predstavlja prelaznu pa i mešovitu grčko-albansku oblast. [Na teritoriji Albanije sačuvalo ce, tako, i grčko stanovništvo, a u Grčkoj ima etničkih slojeva albanskog porekla. Na obe strane su ove etničke grupe izložene dejstvu spontane ili planske asimilacije i denacionalizacije]. Ostale tri struje udaraju na južnoslovensko stanovništvo: "struja Škumbije", "dukađinska struja" i "malisorska struja". Prva od njih obuhvatala je stanovništvo srednje Albanije, koje ce kretalo jednim delom starim rimskim putem Via Egnatia, a većim delom nešto severnije od Struge i Ohrida, preko visokih planinskih prelaza. Rezultati ove migracije su srazmerno skromni, mada su, i takvi kakvi su, ugrozili malobrojno slovensko stanovništvo Makedonije. Prilično razbijene grupe Albanaca nisu ce mogle lako objedinjavati zbog jakog otpora makedonskih Mijaka i Brsjaka.^[12] Severnije od ove struje tekla je tzv. "dukađinska struja", koja je obuhvatala albansko stanovništvo oko Drima sa Miriditima i stanovništvo iz oblasti Mata i Lurje. To je ona struja koja je prodrla najdalje na istok, do Masurice i Leskovca. Idući poprečnim putevima, naročito zetskim, Albanci su prevladali najpre u Ljumi, a zatim i u drugim šarplaninskim župama u okolini Prizrena, u Metohiji i na Kosovu. U novim zemljama većina katoličkih Miridita primila je islam. Najzad, na krajnjem severu je "malisorska struja", koja obuhvata malisorska plemena mahom mešovitog srpsko-albanskog porekla, nastanjena u dolinama Prokletija između Skadra i Metohije. Ova ce struja račvala u dve grane, od kojih je jedna išla metohijskoj i kosovskoj kotlini, a druga je preko prevoja na Prokletijama prešla u dolinu gornjega Lima oko Gusinja i Plava [poglavito Klimenti] i u dolinu gornjega Ibra između Rožaja i Ribarića, pa ce odatle razlivala na zapad od Novog Pazara i Sjenice i asimilovala ce sa islamiziranim srpskim stanovništvom. Osim na sever, Malisori i Miriditi su ce, najzad, poslednjih vekova selili u primorje, od Ulcinja do Lješa, i u zaleđe ovog pojasa.^[13]

Težište "metanastazičkog" [preseljeničkog] širenja Albanaca nalazilo ce, dakle, na kosovskom pravcu, koji je od značaja i za albanski prodor u Makedoniju: najozbiljnija kolonizacija Albanaca u Makedoniji pogodila je upravo oblasti južno odnosno jugoistočno od Šar-planine, a tu ce dospevalo iz prizrenskog kraja. Neku vrstu strategijskog ključa predstavljala je stara srpska župa Opolje, na udaru glavne, matične struje albanskih doseljenika. To je ujedno i jedna od prvih srpskih islamizovanih i albanizovanih oblasti. Ne može biti sporan raniji srpski karakter Opolja, ali je ono daleko siromašnije ostacima hrišćanske prošlosti u odnosu na susednu župu Goru, jer su ovde rano izvršene etničke i druge promene. Staro srpsko stanovništvo je još pod pritiskom Kukli-bega [umro 1537] primilo islam, a delom ce, zbog terora, iselilo; docniji doseljenici, muslimani iz Ljume i ostalih krajeva severne Albanije, dokrajčili su i poslednje ostatke iz hrišćanske prošlosti.^[14] Među ostatke Srba hrišćana odmah po njihovom islamizovanju naglo su ce utisnuli novi doseljenici Albanci i albanizovani Srbi, oslonjeni na jako zaleđe oblasti iz kojih su dolazili. Taj proces stapanja razvijao ce brzo, jer nije bilo verske razlike između doseljenika i starosedelaca, koji su bili primili islam. Najzad, i povlašćen položaj Albanaca muslimana doprineo je tom izjednačavanju i stapanju u jednu etničku grupu.^[15]

Učvršćivanje Albanaca u prizrenskom kraju omogućilo im je da prodru u severozapadnu Makedoniju, u Polog. Pritisak dukađinskih fisova u ovom pravcu ogleda ce najpre u stalnim pljačkaškim pohodima. Još krajem XVI veka u jednom turskom dokumentu [iz 1595] navodi ce neka arnautska tajfa, razbojnička družina, koja je u više mahova upadala u pološka makedonska sela, gde je opljačkala, poubijala ili ranila mnoge seljake.^[16] Planine Korab, Šara, kao i venac koji dalje na severu odvaja Kosovo polje od Metohije, nazivali su ce "aramijskim planinama" [razbojničkim planinama]. Organizovani po tri stotine njih sa svojim barjaktarima, kako to opisuje R. Nikolić, prelazili su oni preko ovih planina dalje na istok i otimali po 5000 brava, vodeći pravu borbu u slučaju potere. Time su pripremali teren za naseljavanje. Za ove akcije, kao i za potonje selidbe, koristili su prevoje i doline u ovom planinskoj kompleksu; po Korabu je još 1914. godine bilo tragova aramijskih busija.^[17] Ipak, tek od druge polovine XVIII veka hrišćansko stanovništvo Pologa i njegova naselja počeli su da trpe najkrupnije promene, čije ce posledice i danas osećaju. U periodu dugom oko 150 godina doseljeni su mnogi muslimani Albanci, čije je prodiranje naročito bilo intenzivno u toku XIX veka. Zatim je nastupilo izvesno naseljavanje hrišćanskog slovenskog stanovništva iz Makedonije, Srbije i Albanije, pa veliko pregrupisavanje stanovništva po naseljima, uzmicanje našeg življa, prelaženje u islam [celih rodova i mnogo žena i devojaka], albanizovanje i drugo, o čemu sada ima dosta podataka u predanjima pojedinih rodova. U svemu tome ovde su presudnu ulogu odigrali politički, a ne ekonomski ili socijalni faktori [tetovske albanske paše i zulum]. Sukcesivnim doseljavanjem i prirodnim priraštajem u ovom razdoblju Albanci su ce u Pologu veoma raširili i brojno jako narasli, tako da su oni izvršili veliku etničku i versku promenu u oblasti.^[18] Do tih promena došlo je ne samo naseljavanjem odnosno razmnožavanjem Albanaca nego i postepenim a u krajnjem zbiru masovnim iseljavanjem slovenskog stanovništva. Etnički sastav Pologa, dakle, izmenjen je korenito tek u novije vreme: do početka XIX veka ovde su u većini hrišćani Sloveni, a danas "su u većem broju poloških sela Makedonci svedeni na uspomene koje potpuno blede". Istraživač ovoga kraja, Jovan Trifunoski, veli da ce u nekim selima prilikom ispitivanja osećao "kao kod samrtnika koji već izdiše", jer je u mnogim pološkim selima sve ugašeno i izgleda "kao da u njima nikada nije ni bilo Makedonaca".^[19] Islamizovanih i albanizovanih Makedonaca u seoskom stanovništvu Pologa je najmanje 7,71% od ukupnog broja Albanaca u ovoj oblasti, a sigurno ih ima još, jer ce svi ne mogu sa sigurnošću utvrditi, pošto su neki relativno davno poarbanašeni, pa su njihovi današnji potomci zaboravili svoje poreklo, a ima i takvih koji o poarbanašavanju ne pričaju i kada znaju. Iz severne Albanije vodi poreklo 88,72% svih poloških Albanaca. Početak doseljavanja sada postojećeg albanskog stanovništva u Polog pada oko sredine XVIII veka. Drugu grupu čine oni rodovi [oko 30 %] čiji su ce preci doseljavali u toku druge polovine XVIII veka, a treći period čine prva polovina XIX veka, kada Pologom vlada Abduraman-paša, Albanac, i kada ce doseljava najveći broj albanskih rodova [oko 50%].^[20]

Podrobnim istorijsko-antropogeografskim proučavanjem Pologa odlično je razjašnjen model čitave kolonizacije. Čak ni u šarplaninskoj župi Sirinić [u slivu Lepenca], tridesetak kilometara istočno od Prizrena, Albanaca nije bilo sve do sredine XVIII veka; oni ce u Sirinić naseljavaju u najvećem procentu u toku druge polovine XVIII i početkom XIX veka.^[21] Krupne etničke promene izvršene su i u Kačaničkoj klisuri i susednom Skopskom Dervenu tek od druge polovine XVIII i u XIX veku.^[22] U Skopsko polje Albanci ce spuštaju tek u prvoj polovini XIX veka, uglavnom za uprave Hamzi-paše, Albanca, koji je pomagao doseljavanje muslimanskih Albanaca iz Albanije odnosno iz etapnih oblasti njihovog preseljavanja, koji su dopirali u sva sela čineći zulum hrišćanskom stanovništvu. Svi Albanci u Skopskom polju su doseljenici.^[23]

Za metohijski kraj Has pod Paštrikom ustanovljeno je da je u njemu u toku XVII i XVIII veka "izvršena potpuna etnička smena: dotada čisto srpski kraj, postao je arbanaški".^[24] Postepenim naseljavanjem Albanaca i poarbanašivanjem islamizovanih Srba u krajnjoj liniji došlo je u drugoj polovini XIX veka [ne ranije!] do potpune izmene etničkog stanja u Xacy. Današnje albansko stanovništvo većinom je poreklom od srazmerno skorašnjih doseljenika iz prave Albanije, a malo je rodova koji su nesumnjivo ili vrlo verovatno starosedeoci i srpskog porekla, ili stariji doseljenici.^[25]

U svojoj monografiji o Metohiji Milisav Lutovac je sa mnogo razloga zaključio da je ta oblast bila još od srednjeg veka, ali i u XVI veku, "sa etničkog stanovišta, jedna od najhomogenijih srpskih pokrajina".^[26] Bitne promene ce događaju tek u XVII veku, i to krajem tog veka, sa opštim poremećajem usled ratova. Doduše, nije beznačajno da ce u samom Prizrenu i bližoj okolini etnički odnos bitno menja i srpsko stanovništvo izlaže najvećem pritisku tek u XIX veku. Tada su, na primer, katoličke pa islamizovane Fande iz Miridita naselile posede manastira svetog Marka i svetog Petra Koriškog kod Prizrena, a potom proterale i Srbe iz tih sela.^[27] I ovde je glavni talas albanskih kolonista prodirao iz Dukađina i Ljume, uz Drim i Beli Drim; čitava oblast južne Metohije bila je potom "odskočna daska" za dalji prodor i širenje na istok i jugoistok, u mnogo većoj meri nego onaj stari, srednjovekovni albanski "džep" oko Erenika [Ribnice], između Junika i Đakovice, severno od župe Has.

Tridesetih godina XIX veka je u Metohiji, u svakom slučaju, stanovništvo bilo izmešano. Statistike iz toga perioda su prilično nepouzdane, ali je sigurno da su osnovne etničke grupe Srbi i Albanci, i da ce Albanci javlja ju kao većina samo u jednom delu ove oblasti, dok su "na ostaloj teritoriji pećkog, prizrenskog i prištinskog pašaluka masu stanovništva predstavljali Srbi; većih albanskih oaza van Metohije bilo je tada u Kačaniku, planinskom predelu Golaka, u Labu i jugozapadnoj podgorini Kopaonika ["Mitrovačka Šalja"], u Gornjoj Toplici sa centrom u Kuršumliji, i u Pešteru".^[28] Zaslužuju pažnju brojke iz statističko-etnografskog pregleda koji daje Jozef Miler, prema stanju u 1838. godini. On daje podatke za tri varoši - Peć, Prizren i Đakovicu, ali su mu glavna statistička obeležja verska i jezička pripadnost.^[29] U Peći je od ukupnog stanovništva 92,09% Srba, ali od toga je 2108 kuća muslimanskih [srpskog maternjeg jezika, dakle islamizovanih ali još ne i albanizovanih Srba!], prema 102 hrišćanske srpske kuće [tj. 95,4% prema 4,6%]. Albanaca katolika i muslimana zajedno, po Mileru, u Peći je svega 4,17%. Miler dodaje da je Peć pre pada Despotovine [1459] bila mnogo veća varoš, ali je potom broj stanovnika opao usled višekratnog iseljavanja Srba - 1459, 1481, 1690, i 1740. godine. U Prizrenu je Albanaca katolika i muslimana zajedno, po Mileru, svega jedna šestina [4150 Albanaca od 24.950 stanovnika], Srba hrišćana i muslimana oko 4/5, tj. 18.385 stanovnika; Cincara je 1/12, a Turaka Osmanlija svega 1/60. Ukupno je 6000 kuća, 24.950 stanovnika. Jevtu Dedijera, koji 1913. godine piše o Novoj Srbiji, iznenađuje veliki broj prizrenskih Srba, ali dodaje da nema razloga ne verovati Mileru, koji je u svojoj statistici upotrebio turske haračke spiskove. Zanimljivo je da među prizrenskim Srbima ima malo starinaca: većinom su to doseljenici iz obližnjih sela i varoši, zatim iz Tetova, Debra, Crne Gore i Tikveša.^[30] Đakovica je tada pretežno albanska varoš: Albanaca muslimana i katolika je 80,76% [17.000], a Srba hrišćana i nealbanizovanih muslimana, tj. muslimana srpskog jezika, 18,05% [3800]. Dok je u Peći, Prizrenu i Đakovici živelo oko 58.000 varoškog stanovništva, dotle je u sva tri okruga bilo ukupno 195.000 lica [pećki - 65.000, prizrenski - 78.000, đakovički - 52.000]; od toga je hrišćana [Slovena, Arbanasa i Cincara] 81.000 [pećki - 31.000, prizrenski - 29.000, đakovički - 21.000]. U pećkom i prizrenskom pašaluku hrišćani su prema muslimanima u odnosu 81.000 prema 114.000, tj. 41,54% prema 58,46%. Svakako da je i po selima, slično slučaju u Peći, primećuje V. Stojančević, bilo Srba muslimana. Po etničkom poreklu, po govornoj osnovi, velika većina stanovništva govorila je srpskim jezikom, pošto islamizacija tada još nije dovela i do albanizacije. Zanimljivi ce odnosi dobijaju dubljom analizom: u pećkom okrugu, kada ce oduzme broj varoškog stanovništva [oko 11.000 muslimana prema 1000 hrišćana, ukupno oko 12.000], u unutrašnjosti sandžaka živi oko 30.000 hrišćana i samo 23.000 muslimana, što znači da Srbi 1838. godine čine većinu seoskog stanovništva u pećkom okrugu [56,6%]. Albanska većina dobija ce u đakovičkom okrugu, gde ce naročito oseća prisustvo katoličkih Albanaca, ali je tu bilo i islamizovanih Srba: svih 300 muslimanskih stanovnika sela Zlokuće su, po Mileru, islamizovani Srbi. U prizrenskom okrugu je situacija najmanje povoljna za hrišćane: dok u samoj varoši Srba ima oko 4/5 [zajedno s malim brojem islamizovanih, to su uglavnom pravoslavni hrišćani], dotle u selima na 45.000 muslimana dolazi samo oko 8000 hrišćana, tj, skoro 85:15. Stojančević zaključuje ispravno da su ovde raniji procesi islamizacije ostavili najveće posledice. Osnovnu masu muslimana u prizrenskom okrugu činili su islamizovani Srbi i albanski doseljenici uglavnom iz susednih krajeva, ali i iz Albanije. Glavno područje islamizovanih Srba ovde je, svakako, Gora, zatim Sredska i predeo oko Orahovca u Metohiji. Jedan deo ranije islamizovanih Srba s kraja XVIII i početka XIX veka pretopio ce u Arbanase, o čemu svedoči Ami Bue oko 1840. godine. Ho ipak, ukupna analiza Milerovih i drugih podataka pokazuje da je, "kako po svemu izgleda", krajem prve polovine XIX veka srpski etnički elemenat bio pretežniji od albanskog, premda ce procesom islamizacije i albanizacije smanjivao u korist ovog drugog.

Takvo je stanje metohijskog područja, gde ce, bez obzira na pogranični karakter ove oblasti i njenu neposrednu blizinu maticama albanskog migracionog talasa, održava kakva-takva etnička ravnoteža, čak mestimice i sa srpskom većinom, čitavih 150 godina posle velike seobe. Albanska kolonizacija tekla je dalje na