Jeromonah. Amfilohije (Radović)

Međupravoslavni bogoslovski simposion
Solun, od 12-16 septembra 1972.

Njegov tok uz kratka razmišljanja

Solun je grad sa pradrevnim predanjem. Osvećen stopama i propoveđu svetog Apostola Pavla, krvlju svetog velikomučenika Dimitrija i Nestora, podvizima prepodobnog Davida i Teodore. U njemu je nikla sveta loza slovenskih Apostola Ćirila i Metodija. Za njega su vezana imena čuvenih bogoslova: svetog Evstatija Solunskog, svetog Grigorija Palame, Nila i Nikole Kavasile, svetog Simeona Solunskog i dr, Nadahnjivan kroz vekove blizinom Svete Gore, Solun je odvajkada bio jedan od duhovnih centara pravoslavne Vizantije. I u savremenoj Jeladi on je, posle Atine, glavni duhovni i kulturni centar. Od 1942. godine Solun je dobio i Bogoslovski fakultet pri Solunskom univerzitetu. Iako najmlađi meću pravoslavnim fakultetima, Solunski fakultet je uspeo da se za kratko vreme istakne po kvalitetu svojih profesora, naučnim istraživanjima, izdanjima. I što je najbitnije: odlikuje se stremljenjem napajanja vizantijskim duhovnim bogoslovskim nasleđem. U Solunu se n danas oseća prisustvo Svete Gore i prisustvo Vizantije. Ovde ne mislimo samo na divne vizantijske hramove p sačuvani ikonopis, koji mu daju posebnu draž n svedoče njegov istorijski kontinuitet. To prisustvo se očituje u dubokom blagočešću naroda i ispoljava kroz želju mlađih duhovnih snaga da se vrate otačkim izvorima i uzorima. Dokaz za to je i osnivanje ustanove za izučavanje Svetih Otaca pri Vlatadskom manastiru, kojom rukovodi širom Pravoslavlja poznati profesor P. Hristu, zatim izdavanje celokupnih dela svetog Grigorija Palame, sabiranje fotokopija bezbrojnih svetogorskih rukopisa i dr. Oseća se težnja vraćanja isihastičkom bogoslovlju, tj. Predanju Crkve kao živom opitu. Zato nije čudo da se u jednoj takvoj duhovno oživeloj sredini pojavi i misao sazivanja jednog međupravoslavnog Simposiona.

Simposion je zasedao u zgradi "Studentsko ognjište Kralj Pavle". Po rečima dekana Bogoslovskog fakulteta, profesora Fundulisa, izgovorenim na otvaranju Simposiona, Solunski fakultet je želeo da se ovim svepravoslavnim skupom produži ono što je započeo Prvi kongres pravoslavne teologije (Atina 1936 g.). Budući, međutim, da nije lako sazvati jedan onakav skup, došlo se na misao sazivanja jednog Simposiona na kome bi uzeli učešća istaknuti savremeni bogoslovi. Jedan sličan skup pravoslavnih bogoslova održan je pre nekoliko godina u Bostonu, u Americi, na Bogoslovskom fakultetu Časnog Krsta. Sve to svedoči da su pravoslavni počeli da shvataju da, kao što veruju jedno i zajedno, potrebno je i da misle jedno i zajedno, i da žive jedno i zajedno, i da bogoslovstvuju jednim umom i jednim srcem. Na pomolu je javljanje jedinog istinskog ekumenizma - svepravoslavnog, koji je, uostalom, i istorijska neophodnost. I potreba koja se rađa iz samog srca Crkve: razotkrivanje u praktičnom životu Crkve njenog organskog i unutrašnjeg jedinstva, koje nikad nije ni prestalo da postoji. Uostalom i Rodoske Svepravoslavne konferencije, i drugi sastanci na svepravoslavnom planu, kao i razgovori o novom Vaseljenskom Saboru, i pored svih svojih nedostataka i opasnosti, koje nisu male, rađaju se iz dubine crkvene saborne svesti i savesti, koja, osobito u poslednja dva veka, prolazi kroz teška iskušenja. Ta saborna crkvena svest i savest u organskoj je vezi sa tajnom Predanja. To je izgleda i bio razlog da organizatori ovog Simposiona odrede za njegovu temu: "Predanje Pravoslavne Crkve i zahtevi savremenog sveta". Tema je zaista savremena i "aktuelna", kako primeti prof. Fundulis u svom pozdravnom govoru. Pravoslavna Crkva je, nastavio je on, "Crkva Predanja", i kao takva ni jedan svoj problem ili problem bilo koje epohe, ne može rešavati bez njega. Predanje kao saborna vera i u Hristu Bogu življenje i slavljenje Boga, istovetno je sa samom Crkvom. Odricanje od njega bilo bi odricanje od nje same. Crkva, opet po rečima prof. Fundulnsa, polazeći od vitalnog principa Predanja, zadobija svest o svojoj odgovornosti pred narodom Božjim n pred svetom. Zasnivajući se na njemu i živeći njime, ona se trudi da život Hristov učini životom sveta, tj. da život sveta preobrazi u Hristoživot. Priziv pravoslavnog bogoslovlja upravo je u tome da pomogne Crkvu u tom svetom i svetlom poslu.

Teme Simposiona i razgovori u vezi njih, kretali su se, ili je bar trebalo da se kreću, u okvirima osnovne teme. Suština Predanja, koja je? Kako Crkva, pod prizmom svoga Predanja, gleda na tzv. ljudski progres? U kom smislu, i do kog stepena, Crkva može da se prilagođava potrebama savremenog sveta, i kakvu ulogu igra u tome Predanje? Koji su problemi kojima bi trebalo da se danas bavi bogoslovlje? Kako Crkva shvata svoju sabornost, kakvi su njeni odnosi, i kakvi treba da budu, sa nepravoslavnima, sa Ekumenskim pokretom, i obratno, kakav je njihov stav prema njoj? Kakav je stav pravoslavnih danas prema predanjskom crkvenom bogosluženju, šta je ustvari bogosluženje, i postoji li mogućnost njegovih promena i prilagođavanja potrebama savremenog čoveka? - Sve su ovo pitanja, koja su bila postavljena predavačima i Simposionu, da na njih daju pravoslavni odgovor.

S obzirom na aktuelnost problema i tema, nije čudo što se odazvao priličan broj pravoslavnih bogoslova, sa deset pravoslavnih Bogoslovskih fakulteta, iz raznih zemalja. Meću njima su bili i bogoslovi poznati širom pravoslavnog sveta, ,kao napr. o. Aleksandar Šmeman, rektor Duhovne Akademije sv. Vladimira iz Njujorka, o. Dimitrije Staniloaje iz Bukurešta, prevodilac Dobrotoljublja na Rumunski jezik i duhovni otac tkz. "dobrotoljubnog" duhovnog pokreta u Rumuniji, i uopšte jedan od prvih buditelja interesa za isihazam u novije vreme, i drugi pravoslavni bogoslovi.

"Izlaz iz zidova filetizma"

Tako je, u svom pozdravnom govoru posle prof. Fundulisa, okarakterisao takvu vrstu skupova Solunski mitropolit Leonid. On je, u vrlo živom tonu, izrazio svoju radost zbog jedne takve inicijative, koja je, po njegovim rečima, "plod božanskog prosvetljenja". Potrebno je, nastavio je mitropolit, razotkriti jedinstvo Crkve, da bi svet poverovao da je ona stvarno jedno Telo Boga živoga. Da bi se to postiglo nužno je uzajamno upoznavanje i zajednički život, a upravo je to i smisao takvih skupova. Pored toga oni su i "zajednica duša". Treba da nosimo bremena jedan drugoga. Da sarađujemo u svim oblastima crkvenog života, vaspitanju omladine, bogoslovlju, pastirstvovanju... Time svaki postaje zajedničar opita drugoga i zaista se oseća članom vaseljenske Crkve Hristove. Solunskom mitropolitu je jasno da Predanje nije nešto prošlo i okamenjeno, već Predanje živoga Duha Svetog u Crkvi, koje kao takvo odgovor je "nerazumnom svetu" i neprestano svedočanstvo živoga Boga, svedočanstvo ovaploćenja, raspeća, vaskrsenja. Ono je, kako reče mitropolit slikovito, hleb koji, bilo da ga mesi ruka proste seljanke da bi njime hranila gladne, bilo da ga "mese" tehničkim sredstvima (kao danas), ostaje uvek jedan i isti hleb bez koga nema života. Grešimo se o jedinstvo Crkve i o njeno Predanje svojom izolovanošću, uskogrudošću, isključivošću i filetičkom (nacionalističkom) "samoglavošću".

Šta je Predanje?

Ako bi hteli da pratimo tok Simposiona kroz predavanja i kroz diskusije, to ne bi bila laka stvar. Sedamnaest održanih predavanja nude jednu veliku raznovrsnost stavova i mišljenja tako da ih je teško sažeti u jedan kratak prikaz. Teško je u takvom prikazu ne pasti u pojednostavljenje i subjektivnost. To i u ovom slučaju treba imati u vidu.

Na pitanje: šta je suština Predanja? pokušao je da da odgovor Rumun, otac Isidor Todoran (rektor Bogoslovskog instituta u Sibiju), u prvom predavanju. Po njemu, Predanje je sva riznica vere i života Crkve; ono se u suštini poklapa sa životom Crkve.

Predanje nije prosto teorija, niti neki mrtvi zalog koga čuva Crkva, već život: "u Svetom Duhu život Crkve" (V. Loski), "živa pamjat Crkve" (S. Bulgakov). Kao takvo ono se ne može definisati. Na isto pitanje daje još konkretniji odgovor prof. o. Dimitrije Staniloaje u svom (programom nepredviđenom) predavanju: "Statički i dinamički karakter Predanja. Procena konzervativnih elemenata Predanja". Po njemu: "Predanje je predavanje verom Hrista Sina Božjega, ovaploćenoga". Ono još znači: Hristos, ovaploćeni Sin Božji, predaje Sebe Samog kroz veru, tj. kroz Duha Svetoga. Kao takvo Predanje je punoća Istine i Života. U suštini ono se poistovećuje sa Crkvom i sa Hristom. Čovek nije u stanju da shvati ništa savršenije od Predanja. Kao takvo, kroz svoju beskrajnu dubinu i neiscrpnost, ono večno zadovoljava našu želju za napredovanjem. Da bi ga otkrili u njegovom živom dinamizmu, treba da ga otkrivamo neprestano, kroz podvig i veru, u njegovoj "živoj beskrajnosti". Ono postaje "statično" kad ne živimo po njemu i u njemu. Budući da su dubine Predanja neiscrpne i beskrajne, ono je priziv čoveku na beskonačno usavršavanje. Netvarne božanske energije pojavljuju se na čudesne i razne načine, da bi održavale čovekov dinamizam. Otuda, s pravom može biti govora o čovekovom "beskrajnom progresu u Istome" (infinitus progressus in Idem).

O. Dimitrije priznaje radikalne promene koje su se u naše vreme odigrale u čovekovo životu kroz nauku, tehniku itd. Međutim, ma koliko one bile velike, one ne menjaju čoveka po njegovoj suštini. Ako je, po mnogima, sa razloga tih promena, Predanje i njegove istorijske forme postalo nepristupačno savremenom čoveku, to ne treba samo pripisivati neadekvatnosti istorijskih formi Predanja sa njegovim sadržajem, već prvenstveno - "neprobojnosti" čoveka za samo Predanje. Zato se i istinska "obnova" Predanja sastoji u obnovi našeg življenja u Predanju. Obnova Predanja nije ništa drugo nego ponovno otkrivanje, kroz veru - Predanja, postajanje otvorenim za Predanje. To osobito važi za njegovu nepromenljivu "Bogočovečnost" i "Svetotrojičnost". Ono što je potrebno čoveku bilo koje epohe, to nisu promene istorijskih formi Predanja, nego, pre svega i iznad svega. učvršćenje u Predanjskoj veri. Sav čovekov opit (naučni, kulturni itd.), rekao je u nastavku o. Staniloaje, koji u naše dane počinje da priznaje svoje granice i da se smirava pred nepoznatim, može da pomogne dubljem poimanju Predanja, osobito pak otkrivanju njegovog apofatičkog karaktera.

Ovo uistinu duboko poimanje Predanja dvojice rumunskih bogoslova, u diskusiji koja je usledila, niko nije doveo u pitanje. Bilo ih je samo takvih koji su tvrdili da su promene kod savremenog čoveka radikalnije nego što ih je prikazao o. Staniloaje. Kao primer toga Vrestenski episkop Dimitrije (vikar Atinskog Arhiepiskopa) tvrdio je da je savremeni čovek izgubio mogućnost opštenja sa drugim ljudima (što se, po njemu, manifestuje i u parohiji kako ona danas funkcioniše). Dokaz te radikalne promene je i stav savremenog čoveka prema moralu (amoralizam). Drugi su, kao napr. prof. Anastasiju iz Soluna, podvukli da to ne treba uopštavati. U gradovima, istina, čovek se oseća sve više usamljen, međutim, postoje opštine, sela, gde se još uvek čuvaju prisni odnosi meću ljudima. S druge strane, čovečanstvo je danas postalo više nego ikada - jedna zajednica. Prof. Anastasiju, međutim, ne postavlja pitanje unutrašnjih i duhovnih kvaliteta te "zajednice", ostvarene uglavnom spoljašnjim sredstvima. A bez postavljanja takvih pitanja nemoguće je shvatiti istinitost ili lažnost te postojeće "zajednice" i međuljudskog opštenja.

Pitanje pripremanog "Velikog Sabora"

Posle ova dva navedena predavanja o Predanju prešlo se naglo, i kroz predavanja i kroz diskusiju, na savremene crkvene probleme. Iako bi se očekivalo, sudeći po samom naslovu teme, jedno svestranije udubljivanje u samo Predanje Crkve, bez koga je .nemoguće rešiti bogougodno ni jedan problem savremenog sveta, - dalji razvoj rada Simposiona kao da nije udovoljio tom očekivanju. U produžetku čitav niz predavanja (konkretno njih 10) manje više se bavio problemima prilagođavanja Crkve savremenom svetu, odnosa Crkve prema progresu, i osobito problemima savremenog ekumenskog pokreta. Od toga čini u izvesnoj meri izuzetak predavanje mitropolita Mirskog Hrisostoma (Carigradska patrijaršija): "Zahtevi Pravoslavnih crkava od budućeg Svetog i Velikog Sabora Istočnih pravoslavnih crkava u okvirima pojma pravoslavnog Predanja".

Po predavaču, do nedavno samo diskutovana tema sazivanja Velikog Sabora, "ulazi već u stadij ostvarenja". Priznaje da se tu radi o ogromnom poslu i da postoji snažno previranje u Pravoslavlju, izazvano njegovim pripremanjem, koje privlači pažnju i nepravoslavnog sveta. Šta očekuje naša Crkva od tog previranja? Pravoslavna Crkva se nalazi pred konkretnim problemima, bilo čisto bogoslovske bilo praktične prirode, koji se tiču nazidanja vernih i boljeg služenja Crkve u svetu. Ona je pozvana da "po prvi put" da svoje saborno mišljenje o konkretnim tekstovima, koji, po predavanju, iako su ljudski proizvod, proističu iz pravoslavnog doživljajnog Predanja i Crkvenog učenja (misli na teme i tekstove pripremljene od Rodoskih konferencija za Vaseljenski Sabor). Odlaganje prve prosaborske svepravoslavne Konferencije na godinu dana, na predlog Carigrada, svedoči da postoji svest da se radi o nečem vrlo ozbiljnom. O samoj temi već su izrazile svoje mišljenje pojedine pomesne crkve, a i pojedini pravoslavni bogoslovi, "koji su u mnogome doprineli razradi samog problema". Među bogoslovima navodi prvog oca Justina Popovića, potom Jeladskog bogoslova Hrista Janarasa, o. Majendorfa iz Njujorka (nije međutim, istakao da su sva trojica ovih bogoslova protiv sazivanja Sabora u dogledno vreme), prof. Klemana iz Pariza, episkopa gore Livana Georgija, pravoslavnu omladinu Francuske, svetski Savez pravoslavne omladine (Sindezmos), itd.

Šta želi, po predavaču, Pravoslavlje sa Saborom i od Sabora? - Na bogoslovskom planu: obrazovanje u Crkvi "saborske svesti" i razvijanje Duhocentrične eklisiologije, "u kojoj se nuždava Pravoslavlje"; na pastirsko-praktičnom planu - pripremanje "duhova" za jednu takvu opštu saborsku svest, imajući uvek u vidu opit prethodnih sabora. Da se ne bi desilo da crkveni predstavnici rešavaju bez crkvenog naroda, istrčavajući se pred njim, tako da on ne bude u stanju da sledi za onim "na što bi se crkve osmelile". Ovde pravoslavno Predanje vodi odlučujuću reč. Od Sabora se očekuje da bude "dovoljno ali i umereno smeo". Treba da izabere teme koje su od gorućeg značaja za Pravoslavlje i za normalizaciju crkvenog života (problem dijaspore, autokefalnosti, prava apelacije na ekumenskog patrijarha i sl.). To znači da se postavlja problem samog kataloga tema - koje teme treba da ispadnu a koje da uđu. Već se diskutuje o tome da li treba da budu više zastupljene teme vere ili one kanonsko-liturgičkog karaktera. O svemu tome pravoslavno Predanje ima određeni stav, ali se postavlja pitanje do koje mere se ono može smatrati kao "sila koja koči" izučavanje gorućih problema, a do koje kao progresivna sila Pravoslavlja. Treba izbegavati veliku "buku", i sve vrste kompromisa "po čoveku". Inače to neće biti "pravoslavni Sabor", već prosto skup "pravoslavnih crkvenih ljudi". Da ne zaboravimo da će pravoslavno Predanje biti vrlo strogo prema nama ako izaberemo put čovekougađanja i zadovoljavanja svetskih interesa. I na kraju, Pravoslavlje očekuje od Sabora poštovanje Svetog Predanja "u okvirima duha razboritog preporoda i obnove Crkve kroz svezu pravoslavne smelosti sa plodnim duhom Predanja".

Stav mitropolita Hrisostoma karakteriše izvesna uzdržljivost i pokušaj bar razbijanja sholastičkih okvira kataloga tema pripremljenog za Sabor. Značajno je takođe da, sudeći po njegovom predavanju, posle oštrih i dokumentovanih istupa nekolicine istaknutih bogoslova u poslednje vreme, nestaje one žurbe i prekomernog optimizma u vezi Sabora i njegovog sazivanja, žurbe i optimizma koji su poslednjih godina bili karakteristični za neke zvanične crkvene krugove. Međutim ovom, i pored nesumnjivih vrednosti, još uvek sholastičnom stavu zasnovanom na katalogu tema, nužno je dati eklisiološko-sotiriološke dimenzije. To je pokušao da učini o. Staniloaje izlažući, posle predavanja, svoje primedbe na njega. Po njemu, svi Sabori su se bavili jedinstvom Crkve i njegovom odbranom. I budući Sabor bi trebalo da razotkrije svu dubinu jedinstva, sačuvanog samo u Pravoslavlju, a van njega ili izopačenog (Rim), ili izgubljenog (protestantizam). Razotkrivajući svoje dubine, Pravoslavlje može i treba da da nešto od istorijskog značaja za čovečanstvo: poruku spasenja. Samo pitanje mogućnosti ili nemogućnosti sazivanja Sabora u naše vreme, prošlo je nezapaženo i nedodirnuto i od samog predavača i za vreme diskusije. No to ne znači, besumnje, da je to pitanje konačno i rešeno. Dokaz za to je fakat da je ono postavljeno sa svom zbiljom od nekolicine najpoznatijih savremenih pravoslavnih bogoslova. Da li, možda, s obzirom ia pridike u kojima živi Pravoslavna Crkva, neblagovremeno sazvani sabor ne nanese Crkvi više zda nego dobra? U diskusiji je takođe prošla nezapažena i tvrdnja predavača da teme kataloga za Sabor proističu iz pravoslavnog doživljajnog Predanja i crkvenog učenja. Da li je to stvarno tako, ili su možda pre u pravu oni koji i u samim temama, i u problematici tema, i u načinu njihovog postavljanja vide čak neuspelu kopiju problematike Vatikanskog Koncila i raznih ekumenskih sastanaka, problematike tuđe i Predanju Crkve i predanjskom načinu mišljenja? Nije dovoljno razjašnjena ni ona "Duhocentrična" eklisiologija u kojoj se, po predavaču, Pravoslavlje nuždava. Istina, u naše vreme, ona je postala, vrlo popularna, no šta se krije iza nje? Iskanje novog "Duhovdana"?

Crkva, progres, prilagođavanje Crkve svetu

Ono što je bilo karakteristično za sledeća dva predavanja (prvo prof. Save Aguridisa iz Atine: "Kako Crkva gleda na ljudski progres", i drugo prof. o. Pavla Aleša, Prešov, Čehoslovačka: "Odražavanje ljudskog progresa na stanje Crkve"), to je manje više pozitivni stav prema ljudskom progresu, koji se odražava i na menjanje istorijskih formi Hrišćanstva. Osobito kod Aleša, primetno je prihvatanje šardenovskog evolucionizma a i iskušenje socijalnog hrišćanstva. No, ipak, on uviđa i negativne rezultate progresa, što ga navodi na zaključak da je progres moralni problem, i da hrišćanin očekuje kraj svega u eshatološkoj punoći budućeg života. Prof. Aguridis pak ističe da je Crkva od samog početka, za razliku od kikličkog helensko-mnogobožačkog poimanja istorije, i isključivog jevrejskog iščekivanja budućnosti, osetila samu sebe kao "novu tvar", beznađe drevnih zamenila nadom, a golo iščekivanje budućnosti - doživljavanjem već sad, u istoriji, eshatološke stvarnosti, unutar zajednice vernih. Međutim, po njemu, tokom istorije javljaju se dva fenomena koji zamračuju tu prvobitnu biblijsku viziju, tj. viziju doživljavanja eshatološke stvarnosti u zajednici: prvo, težnja za osvećenjem svega što se zbiva u istoriji (papstvo na Zapadu, a svešteno carstvo i preterano podvlačenje samo ličnog spasenja na Istoku), drugo, obesvećenje i posvetovljenje svega, iz koga se rađa (osobito od 18 i 19 veka) svetovna i jeretička teorija o savršenstvu čoveka u okvirima same istorije. U naše vreme ponovo se razotkriva biblijsko poimanje o spasenju u zajednici (Aguridis), važnost razvoja na dobro svih (Aleš). Po Aguridisu kroz Duha i u Svetom Duhu ostvarivani progres sastoji se u proširivanju vizije stvarnosti i istine, i produbljivanju svesti o dužnosti i mogućnostima dejstva hrišćana u svetu. Tako se dovodi u vezu dinamizam Duha i istorijski razvojni proces. I jedan i drugi predavač su protiv "apsolutizacije" istorijskih formi u Crkvi, koje posmatraju pod prizmom sadašnjeg istorijskog momenta, manje-više sa socioloških pozicija.

Prof. Aguridis se poziva u svom izlaganju na novootkriveni u bogoslovlju "biblijski jezik". Postavlja se, međutim, pitanje: da li može postojati istinska Biblija i pravi "biblijski jezik" van okvira otačkog Predanja i "jezika"? Da li se možda tu ne radi o "primoravanju" Biblije da govori našim jezikom, koga mi proglašujemo za njen? Od stava prema "jeziku" zavisi i stav prema celokupnoj istoriji Crkve, i njenom odnosu prema istorijskom procesu uopšte. Otuda je opravdano podvlačenje prof. Tahiaosa (Solun) u diskusiji da postoji opasnost koja se rađa iz upotrebe tog takozvanog "biblijskog jezika" od strane savremenih biblista. Za Pravoslavlje, svetiteljstvo nije nešto apstraktno kao kod zapadnjaka, spravom tvrdi Tahiaos. Za pravoslavne Svetitelji su prisutni kao savremenici, oni su živa realnost. Otuda i njihov jezik, otuda i njihovo Predanje, otuda i "istorijske forme" Hrišćanstva - kao produženje i realno predavanje osnovne tajne Crkve: Hristove Ličnosti, - dobijaju jedan personalni karakter. Takvo jedno poimanje istorije ustvari radikalno koriguje gore navedena shvatanja, zasnovana u suštini na evoluciji i sociološkom stavu. Neodređeni i nejasni "dinamizam Duha" i istorijski proces sa svojim promenama, bacaju u zasenak živo istorijsko telo Crkve i Ličnost Hristovu, kao merilo svega. "Upravo to je i podvukao i o. Staniloaje dovodeći u vezu "istorijski razvoj" sa biblijskim "budite savršeni", Nepoimanje tog personalizma kao jedine tajne Crkve, dalo je povoda Aguridisu da dovede u sukob lično spasenje i spasenje u zajednici. Za Predanje Crkve, međutim, tu ne postoji nikakav sukob: lično i saborno, lično spasenje i spasenje u zajednici su ustvari dvojedna tajna, tajna same Crkve.

Sociologija religije je igrala važnu ulogu n u sledećem predavanju o. Stilijanosa Harakasa (prof. Teol. fakulteta Časnog Krsta, Boston): "Pojam prilagođavanja Crkve savremenom svetu i konkretne forme prilagođavanja". Predavač, polazeći od 17. glave Jovanovog Jevanđelja, konstatuje da je-Crkva od uvek imala osećanje s jedne strane izdvojenosti iz sveta (svetost), s druge strane prisustva u svetu (katoličnost). Prihvata pritom sociološku trostruku tipologiju Ernesta Trenča o odnosu Crkve sa svetom. Prvi tip je "forma (tip) Crkve" (Rimokatolicizam, Pravoslavlje), za koga je karakteristično mešanje sa svetom.; drugi je "tip izdvojenosti", življenje crkvenih grupa izolovanih od sveta (Protestantske grupe); i treći "mistički tip", odnosi se na ličnu svetost, individualno religiozno doživljavanje u samoći. Harakas nalazi sva tri ova tipa i u Pravoslavlju, i tvrdi da oni treba da postoje u Crkvi harmonično. Ono što po njemu karakteriše savremeni svet, to je razbijenost i pluralizam, - socijalni i ideološki. Sjedinjujuća sila u njemu je nauka i tehnologija, no one međutim vode u sekularizaciju i gubljenje smisla života, usto još i u determinističko poimanje stvarnosti. One dovode do takvih promena, koje se odražavaju na celokupni psihološki, emocionalni i socijalni čovekov život, i vrše se tako naglo da čovek nije u stanju da im se prilagođava. Taj u stalnoj promeni savremeni svet, nuždava se u crkvenoj blagovesti. Da bi, međutim, razumeo Crkvu, ona treba da mu se prilagodi, ne menjajući svoje dogmatsko učenje, izbegavajući istovremeno i opasnost "teologije smrti Boga", koja se odriče bilo kakvog "izlaska" iz ovostrane stvarnosti, n izražavajući se jezikom apofatike. Treba da upotrebljava jezik i "kategorije" savremene epohe, a ne neke druge. Da bi u tome uspela treba da bude u stalnom dodiru sa svetom, adi i da se "izdvoji" iz sveta. To prilagođavanje treba da ima svoje kriterije i metod, da zna granice i da ne ide na štetu istine.

U diskusiji je dovedena u sumnju (prof. Aguridis) jedna takva tipologija. (Nastranu pak sam problem: ia kakvim eklisiološkim osnovama počiva takva vrsta tipologije, i da li ima bilo kakvog odnosa sa Predanjem Crkve!). Ono čemu predavač nije poklonio dovoljne pažnje, to je postavljanje centralnog problema: šta je to "svet", a šta "Crkva"? Bez rešenja toga pitanja, nemoguće je postaviti ispravno ni rešenje njihovog odnosa. Jer, kao što reče u diskusiji o. Šmeman: "rešenje zbrke savremenog sveta, ne može doći kroz našu zbrku". Šta je to "svet"? - pita se o. Šmeman. I odgovara biblijsko-otački: izraz "svet" ima dva značenja: "dobro", i "demonska stvarnost". O. D. Staniloaje ga dopunjava i konkretizuje: ono što zovemo "svet", to je ustvari - čovek. Otuda osnovni problem nije problem sveta već problem nas, problem čoveka. Istinska svetskost i istinska čovečnost nisu suprotni. Otuda je problem "prilagođavanja" Crkve svetu - psevdoproblem. Osnovni problem, potreba i zahtev je: preobražavanje čoveka u Predanju, tj. u Hristu; Hristom i kroz Hrista izgonjenje "sveta" kao demonske realnosti i greha iz čoveka. Kal preobražena dobrota i ljubav ulaze u svet, onda sve što je u njemu zlo - iščezava. Svetost i jeste ta dinamična dobrota koja spasava svet.

Problemom prilagođavanja Crkve bavilo se i predavanje prof. Čedomira Draškovića (koje je pročitano u njegovom odsustvu): "Sloboda i ograničenja, od strane Predanja, prilagođavanja Pravoslavlja savremenom svetu". Po predavaču, prilagođavanje Pravoslavlja svakoj epohi je fakat. Kroz svo predavanje podvlači se, i potvrđuje istorijskim faktima, postojanje od samog početka života Crkve dve struje unutar nje: struje ikonomije i struje akrivije, koje se često sukobljavaju u rešavanju konkretnih crkvenih problema. Jedna struja pokušava uvek da izađe u susret stvarnim problemima i potrebama života, i promenama ličnog i društvenog karaktera, druga pak, drži se strogo slova zakona i Predanja. I jedna i druga struja ima svoje opravdanje, a i svoje opasnosti i nedostatke: najbolje je kad se postigne i kad postoji razborita harmonija obadva nastrojenja. Kriterij te i takve ravnoteže i harmonije, treba da da Svepravoslavni Sabor.

U diskusiji, prof. Kalogiru (Solun), prihvata stav predavača i podvlači da je sinteza obadva nastrojenja osvećena samim Hristom. O. Šmeman, međutim, u tom suprotstavljanju dve struje, vidi (s pravom) - ozbiljnu opasnost. Po njemu, jedno takvo posmatranje istorije Crkve, kad se radi o veri, nije ispravno, budući da konačni kriterij u Crkvi nije demokratija, niti "skupštinsko" nadglasavanje dve suprotne partije, već - Istina. Sve u Crkvi treba posmatrati i rešavati pod prizmom - Istine. "Biće žalostan za Crkvu onaj dan kad u njoj nestane strasti za Istinom, i ostanu razne partije koje se međusobno nagađaju". I po prof. o. Todoranu (Rumunija), ikonomija znači nešto drugo: ona se odnosi samo na primanje u Crkvu onih koji su otpali od nje. U Crkvi postoji ne ikonomija, nego samo - čovekoljublje. Čak i u upotrebi same ikonomije - postoji akrivija. Što to znači? - Crkva poseduje punoću istine i blagodati. Tako ona, primenjujući ikonomiju, da bi se otpali od nje vrat-idi u njeno krilo, ustvari vrši akriviju: daje punoću istine onima koji je nemaju. Znači, i po prof. Todoranu, jedini kriterij, koji je bio i ostao neizmenljiv u Crkvi, to je - punoća Istine. Budući da prof. Drašković, bar se takav ima utisak, gleda na Crkvu kao na neku vrstu organizacije, koja se rukovodi konkretnim problemima i kanonima (shvaćenim više kao neka vrsta zakona). nije nikakvo čudo što mu je izmakla iz vida jedna dublja eklisiološka dimenzija, koja je merilo svega u Crkvi: dimenzija same Istine. Merilo koje je večna i jedina suština same Crkve, a ne nešto što treba očekivati od nekog budućeg Sabora.

SAVREMENO PRAVOSLAVNO BOGOSLOVLjE.
VASELjENSKOST CRKVE I POMESNA CRKVA

Sledeće predavanje prof. Delikostopudosa (Atina): "Procena problema kojim se bavi pravoslavno bogoslovlje", bilo je isticanje osnovnih problema kojima bi trebalo da se pozabavi savremeno bogoslovlje. Po Delikostopulosu, pravoslavno bogoslovlje, budući da se zasniva na "čistoti i dogmatskom jedinstvu kao i na eklisiološkoj samouverenosti", - jedino je istinsko bogoslovlje. Jedinstvenost je njegova osnovna osobina. Problemi njegovi su problemi Crkve i obratno. Eklisiologija je centralna tema savremenog bogoslovlja. Budući Sabor treba da se pozabavi stvarnim i realnim problemima crkvenog života, zato je potrebno da se izvrši radikalni pregled i izmena njegovih tema. Potrebno je da se postavi pitanje papskog primata, protestantizma, raznih eklisioloških teorija; nužan je bogoslovski pristup savremenim problemima i duhovnim strujanjima, izazvanim naglim tehnološkim promenama. Treba ispitati tvrđenje po kome je rusko bogoslovlje trpelo od "jelinskog pritiska", i istaći da je odricanje jelinskog nasleđa "u konačnoj liniji ravno sa duhovnim i eklisiološkim samoubistvom". Sav taj bogoslovski rad treba da bude zasnovan na bogoslovlju Otaca, uz "mirnu" projavu bogoslovlja, tj. bez polemike, ali, i sa smelošću, kao "pozitivnog svedočanstva" jedne, svete, katoličanske i apostolske Crkve.

I pored ispravnosti stavova, predavanje o kome je reč odlikovalo se jednom jakom dozom intelektualizma. Osetivši to, o. D. Staniloaje prvo što je podvukao u diskusiji, to je: "veza bogoslovlja sa molitvom, pobožnošću, pastirstvom. Hristos je živa realnost u Crkvi. Bogoslovlje je bogoslovlje u Crkvi, koja je živo telo Hristovo: bogoslov treba da je svestan da je u Hristu, da njegovo bogoslovlje ne može biti istinsko bogoslovlje ako nije - živo svedočanstvo. Ako nije to onda je - ideologija. Pravu vrstu bogoslovlja o. Dimitrije nazva vrlo umesno "ovaploćeno bogoslovlje". U tom smislu svaki sveštenik bogoslovstvuje: blagočešćem, molitvom, pastirstvovanjem. Sveštenici nisu neka "niža" vrsta bogoslova. Oni svojom molitvom uzdižu Crkvu. Jasno je da o. Staniloaje oseća osnovni nedostatak, koji prati tkz. "školsko bogoslovlje" već nekoliko vekova, a to je iskušenje da se pretvori u ideologiju (po uzoru na zapadnu sholastiku) i goli intelektualizam. Ovo osobito važi za jelinsko laičko bogoslovlje (i da li samo jelinsko?), koje, najčešće .,skrojeno" po kalupima nemačkih profesora, gospodari već više od jednog veka, pa i danas, crkvenom mišlju, nalazeći se stvarno u opasnosti da bogoslovlje naroda i sveštenstva pretvori u bogoslovlje "niže" vrste. Kakve tragične posledice je to često imalo, ima i može imati za celokupni crkveni život, - o tome ne treba ni govoriti. Bilo je i drugih interesantnih primedbi na ovo predavanje, kao na pr. primedba prof. Stavridisa (Halka) po kome: duh bogoslavlja treba da je duh smirenja i krsta. Ova misao bez sumnje je sama po sebi na mestu, no da li je i cilj sa kojim je izrečena? To je bila ustvari primedba na tvrdnju predavača o jedinstvenosti pravoslavnog bogoslovlja (tj. Pravoslavlja), i na njegovo vrlo snažno isticanje Pravoslavlja kao jedine, svete, katoličanske i apostolske Crkve. Diskusija se završila sa prizivom episkopa Vrestenskog Dimitrija na teološku konkretnost i preciznost, izbegavanje uopštavanja i uproštavanja: na bogoslovlju raditi znači "znoj prolivati".

***

Svečano večernje, uoči Krstovdana, u velelepnoj crkvi sv. Dimitrija, na kome su bili prisutni svi učesnici Simposiona, došlo je, posle jednog takvog razgovora o bogoslovlju, kao naručeno. Da zasvedoči n pokaže da u Pravoslavlju uistinu nema bogoslovlja. bez molitve. Ali i još nešto: da pokaže da istinsko bogoslovstvovanje ne znači samo "prolivanje znoja", nego i nešto mnogo više: prolivanje krvi. Praznovanje Krsta Gospodnjeg i grob sv. velikomučenika Dimitrija, nad kojim je vršeno večernje, svedočili su upravo to. Svedočili su da istinsko bogoslovlje pije ništa drugo nego bitijno svetodimitrijevsko krstonoštvo i mučeništvo. Ono je prinos celokupnog čovekovog bića Bogu kao žrtve svespaljenice, kroz celosni podvig (ne samo intelektualni), molitvu i metaniju - pokajanje. Što znači da je ono način, jedini istinski način, čovekovog postojanja, ne samo mišljenja.

Organsku vezu Krsta sa zadobijanjem mudrosti Božje, posvedočilo je i krstovdansko bogosluženje, služeno na sam praznik u crkvi sv. Mudrosti - Sofije. Ko je bio prisutan na tom bogosluženju sa sv. Liturgijom, nije se mogao oteti iskušenju da ne uporedi to saborno "bogoslovlje" Crkve - a bogosluženje je upravo to sa onim koje je slušao prethodnih dana na predavanjima i diskusijama. Bogosluženje se otkrivalo kao saborno hođenje krštenih duša pred licem živoga Boga, hođenje u strahu i trepetu, smirenju, ljubavi i jedinomisliju; hođenje kao pokajni i radosni slavopoj Hristu, prisnijem i realnijem od krvi u krvotoku. A bogoslovski razgovori? - Ono što im nedostaje, to je upravo taj trepet pred licem Boga živoga, realno prisutnoga. Ima se utisak da se u bogoslovskim razgovorima takve vrste, Bog i Njegova Crkva pretvaraju u jednu vrstu spoljašnjeg objekta, pogodnog za duge i zamorne raspre i nagađanja. Tu kao da govore ljudi o "odsutnom" Bogu, pokušavajući da tu "prazninu" i odsustvo popune mnoštvom svojih reči ... Povratak opitnom "jeziku" Crkve, tj. tom sabornom molitvenom hođenju i služenju pred licem Boga živoga, i molitvenom razgovoru sa Njim, koji svedoči veru u realnost Njegove prisutnosti, dokaz je da su pravoslavni bogoslovi ipak svesni te nemoći "svoga" a svemoći bogoslovlja Crkve.

Kao dokaz tog realnog prisustva božanske Sile meću nama, bile su i sv. mošti sv. Grigorija Palame, čuvane u Sabornoj Solunskoj crkvi njemu posvećenoj, kojima su se svi učesnici Simposiona, posle Liturgije, poklonili. To poklonjenje pije bilo slučajno. Sv. Grigorije Palama kao isihasta, i voća isihasta, jeste po preimućstvu bogoslov Crkve. Svo njegovo bogoslovlje sastoji se upravo u pokazivanju i dokazivanju realnosti Bogopoznanja, Bogoviđenja i Bogoopštenja, kao jedinstvenog izvora svakog istinskog bogoslovlja. Pričešće netvarnom i večnom svetlošću, po suštini nepristupnog Božanstva, u kojoj svetlosti Bog počiva, i koja je "jedina nada" i pokoj večno nemirnog čoveka i tvari, i jeste konačni cilj svega što diše. Samo u večnoj svetlosti Božjoj moguće je videti Svetlost i dati svedočanstvo o njoj - to je osnovna istina palamitskog isihastičkog bogoslovlja. - Možda je to celivanje sv. glave sv. Bogoslova Crkve, od strane pravoslavnih bogoslova, bilo i traženje oproštaja za one "bogoslove" koji čak i dan-danas, posle toliko vekova, proglašuju palamitski isihizam za "bolesni misticizam" i "zabludu"? Koji dvaput godišnje čelnika njegovog, sv. Palamu, proslavljaju kao "svetilnika Pravoslavlja", pa se potom odriču i njega i njegovog učenja! Eto do čega dovodi neprosvetljenost sopstvenim Predanjem i neukorenjenost u njemu, i usvajanje tuđih predanja na račun Predanja Crkve!

Tog istog dana, posle posete manastiru sv. Anastasije u Halkidici i poklonjenja moštima svetog Teone, Arhiep. Solunskog, imali smo prilike da čujemo još jedno zanimljivo predavanje koje je održao prof. Jovan Kalogiru (Solun) pa temu: "Vaseljenskost Pravoslavlja u odnosu na nacionalne autokefalne Crkve i izgledi njihove uzajamne saradnje". Po njemu, prvobitna pomesna Crkva sabrana oko episkopa i sv. Evharistije, u istoj veri i ljubavi, i kao takva punoća katoličanske Crkve, u svom istorijskom razvoju pretrpela je uticaj istorijskog procesa. Promene, međutim, tiču se ne njene suštine već samo njene organizacije. .Vremenom je dolazilo do sjedinjenja obližnjih pomesnih crkava, pri čemu je u toku vremena počela da igra ulogu i nacionalna pripadnost. Kao konačni rezultat tih promena javlja se autokefalna Crkva, u današnjem njenom obliku. No i pored svih tih promena, osećanje pripadnosti jednom Telu Hristovom nikad se nije izgubilo. Još od prvih vekova pojam katoličnosti (sabornosti) Crkve, uključivao je i njenu vaseljenskost. Otuda izvesna rezervisanost predavača prema tkz. "evharistijskoj eklisiologiji", koja "univerzalističku" eklisiologiju pripisuje tek Avgustinu. U nastavku je podvukao osobito za Istok značajan fenomen povezivanja pomesne Crkve sa državom, što je dovelo i do isticanja episkopa prestonice Vizantijske imperije, čiji primat časti je potvrđen i Vaseljenskim Saborima.

To povezivanje Crkve i države nije bilo bez opasnosti za Crkvu, no ona je uvek uspevala svojom unutrašnjom dinamikom da prebrodi te opasnosti. Razne političke promene, i preko njih sukobi nacija, nisu mogli a da se ne dotaknu i same Crkve. To je davalo (i daje) povoda nekima da sumnjaju u stvarno jedinstvo Pravoslavne Crkve (Bernard Šulce i dr.). No Pravoslavna Crkva je uvek u stanju, kroz neiscrpnu dinamičnost svoje vaseljenske samosveti, koja se u prkos svega u njoj sačuvala, da posvedoči to jedinstvo. Saradnja Pravoslavnih Crkava naših dana dokaz je toga.

Kao odgovor na pitanje: u čemu je ta sila Pravoslavlja koja čuva njegovo jedinstvo? navodimo sledeće reči iz diskusije: u Svetom Duhu koji se otkriva kroz Predanje. U Pravoslavlju nikad nije dogmatiziran bilo koji spoljašnji autoritet, koji bi zadobio takvu vlast da pomuti njegovo unutarnje "celomudrije", njegovu duhovnu celosnost i jedinstvo živog Predanja. Otuda se istorijske promene i uopšte istorijske peripetije nisu nikad dotakle srca Pravoslavlja. Otuda je i njegovo jedinstvo (za razliku od rimokatoličkog - spoljašnjeg) duboko unutrašnje duhovno jedinstvo. "Na čudesan način", zasvedoči na kraju diskusije o. Staniloaje, "mi smo jedno".

PRAVOSLAVNA CRKVA I EKUMENIZAM

U nastavku Simposiona (15 septembra), održan je niz predavanja o Ekumenskom pokretu i o odnosu Pravoslavne Crkve prema njemu. Prvo predavanje je održao prof. o. Ilija Melija (Institut sv. Sergija, Pariz): "Značenje i struje savremenog Ekumenskog pokreta", a posle njega prof. Evangelos Teodoru (Atina) na temu: "Bogoslovski stav Pravoslavne Crkve prema savremenom Ekumenskom pokretu, i svake pojedine autokefalne crkve posebno". Prof. Vasilije Stavridis (Halka) imao je za temu: "Nove struje Rimokatoličke Crkve u odnosima sa Pravoslavnom Crkvom", a Atanasios Geromihalos (Solun): "Stav savremene Jeladske Crkve prema Ekumenskom pokretu". Kao što se da zaključiti iz samih naslova tema, problem Ekumenskog pokreta i odnosa Pravoslavne Crkve prema njemu, postavljen je više na crkveno-političkom planu sadašnjeg momenta, a ne i na bogoslovsko-eklisiološkom planu, što bi bilo normalno očekivati od jednog takvog bogoslovskog Simposiona. Tema koja je (bar po naslovu) obećavala razradu "bogoslovskog stava" prema Ekumenskom pokretu, u obradi prof. E. Teodoru, od svega najmanje je imala upravo tog dubljeg "bogoslovskog stava". Samo je o. Melija na svoj mačin pokušao da dovede u vezu Crkveno Predanje sa savremenim Ekumenskim pokretom. On nalazi "korenje" Ekumenskog pokreta u staroj Crkvi, osobito u pitanju rešenja problema jeretičkog krštenja, koje je dovelo u sukob sv. Kiprijana Kartaginskog i papu Stefana. Po ocu Meliji, kao što Pravoslavlje usvaja sve ljudske vrednosti: porodicu, društvo, državu, naciju, kulturu, filosofiju religiju, prevazilazeći ih i dajući im punoću, - na sličan način Pravoslavlje se odnosi i prema Ekumenskom pokretu. Njegovo prisustvo u tom pokretu ima smisao služenja, po uzoru na Hrista slugu, i smisao svedočenja istine. Dva pola pravoslavnog Ekumenizma su: svedočenje istine čak i u liturgičkoj molitvi, i odricanje prozelitizma. Prof. Teodoru, pak, polazi od de fakto stvarnosti Ekumenskog pokreta i, na inicijativu okružnog pisma carigradskog Patrijarha (1920), organskog u njemu prisustva i učešća svih Pravoslavnih Crkava. Pravoslavne Crkve, podstaknute svepravoslavnim Konferencijama, sarađuju sa drugim konfesijama, učestvuju u ekumenskom dijalogu, koji vodi, s jedne strane, zajedničkoj akciji na moralno-socijalnom, humanom i kulturnom planu, a s druge strane, ima za svrhu rešenje pastirskih problema. Taj dijalog ima i bogoslovski i dogmatski karakter. Prof. Teodoru optužuje za naivnost i farisejstvo "revnitelje" protiv Ekumenskog pokreta, "koji, nažalost, u poslednje vreme nalaze svoju potvrdu u shvatanjima o ekumenskom dijalogu nekih od predstavnika jeladske akademske teologije". Po njemu, oni koji napadaju Ekumenizam kao "jeres" i "svejeres", previđaju potrebu ljubavi i humanosti, i zaboravljaju pravoslavni misionarski .ideal. Teodoru optužuje protivnike Ekumenizma za protestantski subjektivizam i traži da svi bogoslovski predmeti budu prožeti "pravoslavnom ekumenskom teologijom". Sa Ekumenskim pokretom treba se suočiti kroz povezivanje akrivije i ikonomije, kroz "smireno izučavanje svog pravog pravoslavnog Predanja i apokaliptičkih poruka koje Duh Sveti šalje našem vremenu". Treba imati u vidu, rekao je na kraju prof. Teodoru, da ekumenski problem nije samo bogoslovski već i problem psihologije naroda.

U sličnom, bolje reći skoro istom duhu, kretala su se i predavanja dvojice drugih predavača, prof. Geromihalosa i Stavridisa. Konačni zaključak prvoga bio je da sve ukazuje na to da je Ekumenski pokret "potreba vremena", a drugoga, da je Rimokatoličko Crkva "spremna" ia dijalog sa pravoslavnima. I jedan n drugi su se kretali u okvirima poznatog crkvenog stava i politike preminulog patrijarha Atinagore i njegovih pristalica.

Ono što upada u oči iole ozbiljnijem slušaocu gore navedenih predavanja, to je ili vapijuće previđanje vekovnog crkvenog opita (ako se izuzmu uopštena pozivanja "na Oce" i na "Predanje" za dokaz sopstvenog mišljenja), ili njegovo prikazivanje u sasvim drugom svetlu. Takva prikazivanja, bez ikakve sumnje, ne crpe svoje dokaze iz Predanja Crkve, niti iz njenog istorijskog opita, niti iz predanog nam učenja Crkve o samoj sebi. Otuda nije nikakvo čudo da se prof. Teodoru poziva i na "apokaliptičke poruke koje Duh Sveti šalje našem vremenu". I zaista samo priznanje novog "Duhovdana" može opravdati jedan takav stav. Ovde se ustvari radi o jednom sentimentalnom bogoslovlju, koje je u stanju da proglasi deset poslednjih vekova za "vekove mržnje", da bi na taj način afirmisalo svoju "ljubav".

Treba konstatovati da je ovim Simposionom izgubljena još jedna povoljna prilika zauzimanja jednog uistinu bogoslovski i eklisiološki prosvetljenog stava prema Ekumenskom pokretu. Činjenica je da se Pravoslavna Crkva svojim ulaskom u ESC i "organskim" učestvovanjem u njemu, našla po prvi put u svojoj dvehiljadugodišnjoj istoriji u jednom takvom nelagodnom položaju. Samo totalno nepoznavanje crkvenog Predanja i uopšte crkvene istorije, u stanju je da: porekne tu činjenicu- Zar sama ta činjenica, bez obzira na stav-prema Ekumenskom pokretu, nije dovoljna da natera pravoslavnog bogoslova da se ozbiljno zamisli pred jednim takvim, u istoriji Crkve, nečuvenim fenomenom, koji može biti od dalekosežnih posledica po svu njenu budućnost?! Fakat je da i sam ulazak Pravoslavnih Crkava u Ekumenski pokret nije bio dovoljno proučen i uravnotežen. U jednom kratkom vremenu, pomesne Crkve su se kretale od punog odricanja i odbijanja ulaska (Moskva 1948. g.) do skoro detinjeg oduševljenja predstavnika nekih od njih, Ekumenskim pokretom. S obzirom na nedavnost pojave tkz- ekumenske teologije i njenu "novost" u odnosu na vekovno bogoslovlje i Predanje Crkve, nije čudo što se njene pristalice, tražeći svoje korenje, ustavljaju najčešće na poslanicama Carigradske Patrijaršije sa početka ovog veka, osobito na onoj iz 1920. god. Pri tome se zaboravlja da i sama eklisiologija te poslanice, koja govori o raznim konfesijama kao "celom telu Crkve", počiva na trulim temeljima. Zaboravlja se pritom i fakat da za pravoslavnu sabornu svest i savest, poslanice bilo kojeg Patrijarha nisu isto što i papske (nepogrešive) "Enciklike" za rimsku Crkvu...

Zbog svega toga nije nikakvo čudo što je o. Šmeman, uzevši reč u diskusiji posle predavanja prof. Stavridisa, izrazio svoju Duboku zabrinutost zbog jednog takvog stava prema Ekumenskom, pokretu. Mi ne uzimamo u obzir, rekao je on, tragično stanje samog Ekumenizma danas. Pre svega, Ekumenizam nije više ono što je bio: postoji radikalna promena u njemu. Mi razgovaramo "o veri i poretku" na ekumenskim susretima, zaboravljajući da mnogi od zapadnjaka naših sagovornika, uopšte više nemaju te vere. Ono što karakteriše danas zapadne hrišćane to je - trijumf sekularizma. "Ja dolazim iz Amerike gde reč Ekumenizam znači - relativizam". Radi se o jednoj bez presedana krizi Zapadnog hrišćanstva. Mi, međutim, kao da nosimo "naočare u boji" kako ne bi primetili toj sasvim novi pravac Ekumenskog pokreta. U Upsali, gde je taj novi pravac dobio i zvanične konture, pokazalo se da pravoslavni nemaju zajedničkog stava. I uopšte. postoji jedna zbrka kad se radi o rešavanju suštinski problema (na pr. pitanje intercommunio, skidanje anateme i dr.), i što je najgore nedostatak bogoslovskog pristupa tim problemima. Ono što je neophodno potrebno, završio je o. Šmeman, to je da počnemo od samog početka, tj. da bogoslovski preispitamo celokupni svoj stav prema Ekumenskom pokretu, bez obzira na to šta drugi govore i tvore.

Tu postojeću .krizu Ekumenskog pokreta priznao je i o. Melija, podvukavši da Pravoslavlje treba da postavi uslove svog učešća u njemu, i da ima svoj "pravoslavni Ekumenizam". O. Staniloaje je pokušao da da jedan bilans pravoslavnog učešća u Ekumenskom pokretu. Ono što smo dobili od njega, kaže on, to je fakat da smo se sreli, da smo postali svesniji svoga jedinstva i osetljiviji za moderno vreme. Izgubili smo, međutim, mnogo, više: primili smo protestantski mentalitet, zarazili smo se protestantskim pesimizmom o tvari izgubivši pravoslavno poimanje sveta kao "javljanja slave Božje", počeli smo da poimamo moderno vreme na protestantski način i učinili niz drugih grešaka. Zato, ako već ostajemo u Ekumenskom Savetu Crkava, treba da promenimo iz osnova način našeg prisustva, postavljajući sve na eklisiološku osnovu. Bez Crkve nema spasenja. Mi ne možemo žrtvovati jedinstvo Pravoslavlja radi jedinstva sa nepravoslavnima.

Prof. Frankos (Solun) je vrlo oštro istupio protiv stava prof. Teodoru i njegove kritike onih koji ne misle kao on o Ekumenizmu. Papaderos (upravnik Pravoslavne Akademije na Kritu), uzimajući u zaštitu ekumensko bogoslovlje n pokrete, zapitao je o. Šmemana da li je "učešće u bolu sveta" (problemu gladi, žeći, slobode, pravde), - sekularizam? Odgovor je bio da je sekularizam, kako se on danas javlja, - vizija čoveka, radikalno nova eklisiologija, novo bogoslovlje, odricanje transcendentnog. Profesor pak Teodoru je pokušavao da nekako objasni svoj stav prema "naivnim revniteljima" i protivnicima ekumenske teologije, ne menjajući, međutim, svoje osnovne postavke...

Navodimo samo neke od stavova iz vrlo žive diskusije koja se razvila u vezi ovog problema. Jedno je ipak bilo jasno: upravo na ovoj temi se pokazao nedostatak jednog dubljeg uvida u Predanje, u svim njegovim razmerama, u prvom delu Simposiona. Prirodna posledica toga bilo je i ovo nedovoljno uviđanje od strane nekih sve tragike savremenog Ekumenskog pokreta, i opasnosti koje se ređaju za Pravoslavlje od "organskog" učešća u njemu. Bilo kako bilo danas se postavlja pred Pravoslavlje jedno od neobične važnosti pitanje: da li je ono u stanju, ogledajući svoje lice u protestantskom haosu i spoznajući kroz to svoje duboko jedinstvo, da ostvari svoj prvobitni (i jedini opravdani) cilj i smisao prisustva u Ekumenskom pokretu: da posvedoči svoju evanđelsku veru i istinu? Da li je ono u stanju da svojom duhovnom celosnošću isceli rane zapadnih hrišćana, koji već vekovima gube Hrista i dušu da bi zadobili ovaj svet? Idi je njegovo prisustvo u ESC ravno trovanju tim istim haosom, i razaranju svetog Tela svete Crkve Boga živoga? Drugim rečima, postavlja se sa svom ozbiljnošću problem smisla prisustva Pravoslavne Crkve u Ekumenskom pokretu.

Bogosluženje i savremeni svet

Poslednji krug predavanja se bavio pitanjem bogosluženja. O. Šmeman je govorio na temu: "Istorijske strane pravoslavnog bogosluženja i razlika meću monaškim i mirskim tipikom" (ili kako je on sam formulisao: "Bogosluženje, Predanje, Istorija"); o. Blagoje Čifljanov (Sofijska Akademija): "Pevana služba i slovenska kultura u odnosu na savremenu liturgijsku stvarnost"; prof. Stojan Gošović: "Konstatacije prilagođavanja bogosluženja savremenoj epohi"; i arhim. Pantelejmon Rodopulos (Solun); "Mišljenja o posavremenjenju bogosluženja u Jeladskoj crkvi".

Po o. Šmemanu bogosluženje u Pravoslavnoj Crkvi (lex orandi), organski je deo Predanja kao živi produžetak i istovetnost vere Crkve u mestu i vremenu. Kao takav, "zakon molitve", tj. Liturgija kao novo bogosluženje u "Duhu i istini", kao mesto jedinstva Crkve, tj. kao Predanje, - ne može se menjati, budući da predstavlja prisustvo i izraz nepromenljivog u vremenu. Budući, međutim, da bogosluženje Crkve kroz istoriju postaje i izraz "primanja" od strane čoveka (njegove kulture, društva) - Hristovih darova, i budući da kroz to zadobija neizbežnu istorijsku dimenziju, usvajajući jezik, ikone, običaje jednog određenog društva, bogosluženje ima i svoj promenljivi deo, čija vrednost treba uvek da bude procenjivana na temelju tog osnovnog lex orandi, tj. na temelju Liturgije, Hristovog dara.

Bogoslužbeni "tip" (ordo), tj. unutrašnja skulptura bogosluženja kao celine i pojedinačkih njegovih delova, kroz koju se otkriva "predano" i koja je srž bogoslovskog smisla istorije, - osnova je raznih tipika. Samo dovođenjem u vezu raznih slojeva"i faza razvoja bogosluženja sa tim "tipom", moguće je oceniti njihovu pravu vrednost. To što Crkva ima danas "monaški" tipik nije slučajno. Monaštvo je izvršilo ogroman uticaj na bogosluženje. I, kao što se za vreme gonjenja sva Crkva zvala mučeničkom, iako nisu svi bili mučenici, tako se Crkva može zvati i "monaškom", iako nisu svi monasi. Monaštvo čuva eshatologiju hrišćanstva, ne dozvoljava da se hrišćanstvo rastvori u naturalizam, Liturgija u ritual, Crkva u svet. Ono kao takvo nije preživela ustanova, već ima i danas bitnu ulogu u Crkvi - da svedoči njenu suštinu. Uloga manastira je bila i ostala: molitva i Liturgija, a ne socijalni rad. Drugi suštinski pol crkvenog života je parohija. U njoj se ostvaruje i kroz nju otkriva Crkva, i kao takva ona nije "zajednica za potrošnju" niti socijalna jedinica. U njoj je, Evharistija početak ali i sredina i cilj. Po svojoj prirodi ona je u odnosu sa svetom, prizvana da svedoči; i kad se odriče "svih briga životnih" odriče se zbog sveta. Istorijski posmatrano svi tipici su izraz bilo "carske" Crkve, bilo monaštva: u jednom je više naglašen odnos prema svetu, u drugom - eshatološka sloboda od sveta. Upravo u sintezi toga dvoga treba tražiti i "tipove" liturgijskog parohijskog života. Uostalom "bogoslovlje parohije" je zahtev vremena, a isto tako i prevazilaženje "razvoda" izmeću bogoslovlja i bogosluženja.

Sasvim drugačiji stav prema "monaškom" tipiku zauzima o. Čifljanov. On dokazuje da su sveta braća Ćirilo i Metodije preveli ne monašku već takozvanu "azmatičku" (pevanu) službu, što znači svetovnu, parohijsku. Tek kasnije je preovladao monaški tipik u slovenskim Crkvama. Izvodeći konsekvence iz tog svog zaključka, o. Čifljanov traži povratak toj "azmatičkoj" službi, u kojoj je zastupljen više biblijski elemenat, uz to ona je kraća i prostija. Savremeni hrišćanin, po njemu, niti je monah niti želi da bude monah, zato mu treba dati ono što mu odgovara. Za tu promenu bogosluženja govore i "ekumenski razlozi": potrebno je da i preko njega postanemo bliži zapadnim hrišćanima (po njemu to je bio razlog i za uvođenje novog kalendara u Bugarskoj Crkvi!).

Prof. Gošević u svom predavanju podvlači fakat da mnogi veruju da savremena tehnička civilizacija šteti religioznom životu. Ima se utisak da se širi i raste oblast čovekovog dejstva, a smanjuje se oblast dejstva božanske sile. Moralno i tehničko bezbožništvo menja osnovne forme duhovnog života. Iz toga se rađa prezir prema crkvenoj organizaciji, pitanje promene jezika; religiozni jezik nije više jezik društva. Savremeni čovek gubi sposobnost opštenja, poimanja simvola. Da bi Crkva uspešno na sve to odgovorila treba da nađe svoje proročke dimenzije. To su bili razlozi da je poslednjih godina došlo do pokušaja "oživljavanja" bogosluženja. U nastavku Prof. Gošević je konstatovao, bez ulaženja u samu procenu njihove vrednosti, razne promene u bogosluženju. Npr. kod Slovena pokušaj uvođenja narodnog jezika, organizacija horova; u Jeladskoj Crkvi postoji čitav niz izvršenih promena: čitanje molitava naglas, promena (izbacivanje) ikonostasa, skraćivanje Liturgije itd. Taj pokret za reformom bogosluženja, koji je u toku u Jeladskoj Crkvi, o. P. Rodopulos dovodi u svom predavanju u vezu sa tkz. "liturgičkim pokretom" na Zapadu, osobito onim u Rimskoj Crkvi posle Vatikanskog Sabora. Poslednjih godina, dodao je on, u izvesnim crkvenim krugovima se preporučuje češće pričešćivanje, aktivnije učešće mirjana u bogosluženju, uprošćenje i skraćenje bogosluženja, čitanje molitava Liturgije naglas, ukidanje ikonostasa. Razlozi koji se navode u prilog toga praktične su prirode; važnu ulogu igra i "nostalgija" za prostotom prvohrišćanskog bogosluženja. On ;ne odriče potrebu u nekim od tih promena (češće pričešće, učešće laika u bogosluženju), ali ističe da pristup svemu tome nije bogoslovski utemeljen, nije uvek u skladu sa strukturom pravoslavnog bogosluženja i crkvene arhitekture. Sa kanonske tačke gledišta nije dozvoljeno da bogosluženja Crkve menjaju privatne ličnosti, budući da je ono izraz vere. Zato svaku promenu treba pripremiti kroz duboko proučavanje, shodno opštem duhu bogosluženja i pastirskim potrebama Crkve.

Diskusija koja se vodila na ova četiri predavanja, pokazala je istu polarizaciju meću bogoslovima kao kad je bila reč o Ekumenskom pokretu. To se da videti i pa razlici stavova o. Šmemana i o. Čifljanova. Pokušaj bogoslovskog i "evharistijskog" utemeljenja tipika i bogosluženja od strane o. Šmemana kao da je ostao nezapažen u diskusiji. Samo je episkop Vrestenski Dimitrije pokušao da se udubi u Šmemanovu osnovnu misao. On je podvukao da je u Predanju jezik istine (lex credendi) - jezik molitve (lex orandi), a ne neki apstraktan jezik. To dokazuje faktom da je biblijski, novozavetni jezik, "himničan", kao i uopšte jezik bogosluženja. Jezik bogosluženja postaje, jezik istine, čak i jezik dijaloga. Sve to znači da istina vere nije nešto apstraktno, već nešto što se živi, peva. Istina preko bogosluženja postaje poezija, muzika. Ostali diskutanti su se više osvrtali na mogućnost ili nemogućnost reforme bogosluženja; Tako npr. prof. Tahiaos smatra (i s pravom) da je povratak na forme tipika koje su narodu nepoznate - utopija. Što se tiče ukidanja ikonostasa, ili povratka na rano hrišćanski ikonostas, to bi ustvari bila dekadencija. Prevod tekstova na moderni jezik ne rešava problem poimanja bogosluženja. Tako npr. Jovanovo "U početku beše Logos", ostaje bez tumačenja nerazumljivo na bilo kojem jeziku. Prof. E. Teodoru je za razdvajanje "monaškog" i "parohijanskog" tipa; to je po njemu jedno od pitanja koje treba da reši svepravoslavni Sabor. Po prof. o. Anastasiju Janulatosu (Atina) ne postavlja se izbor izmeću jednoga i drugoga: obadvoje važi, a moguće je stvoriti i nešto treće, shodno zahtevima vremena. Prof. Manzaridis (Solun) podvlači da svakodnevni život i život bogosluženja treba da postanu jedno. Tek je onda moguće stvarati nešto novo. Svakoj istorijskoj promeni prethodi doživljavanje Predanja u svim njegovim istorijskim dimenzijama, i poistovećenje sa njim. Otuda i neobična važnost bogoslovlja za svaki akt u Crkvi. Što se tiče prevođenja na moderni jezik to je i moguće i potrebno. Atički vladika Nikodim uviđa da savremeni čovek nema dodira sa Predanjem. To je jedna od osnovnih teškoća za pronalaženje novih formi na pr. u crkvenoj arhitekturi i sl. O. Feriz Berki (Mađarska) izražava svoju zabrinutost zbog ukidanja ikonostasa u Jeladi i izbacivanja ikona. Kada, dodao je on u vezi skraćivanja bogosluženja, bude skraćena fudbalska utakmica na pola časa, tek onda nek govore i o skraćivanju Liturgije. Drugi su opet branili te promene i skraćivanja tvrdeći da se tu ne radi o "modernom ikonoborstvu", kako to neki karakterišu, već samo o uprošćavanju i vraćanju prvobitnoj prostoti.^[1]

Kao što i sam čitalac može zaključiti iz prethodnoga, radilo se o jednom mozaiku stavova i mišljenja, u kojima se ipak jasno osećaju dve različite struje: jedni su za življenje bogosluženja onakvo kakvo je, smatrajući da samo onaj koji na opitu doživi svu njegovu punoću i spozna njegovu unutarnju strukturu i smisao, u stanju je, ako zatreba, da iznedri iz sebe i nove forme; drugi pak, rukovođeni prvenstveno "potrebama vremena", pristupaju bogosluženju manje-više na spoljašnji način, previđajući fakat da je "zakon molitve" u organskoj vezi sa "zakonom vere", i da promena prvoga ne može a da se ne odrazi i na drugome. Taj spoljašnji pristup bogosluženju, ustvari je spoljašnji pristup samom Predanju Crkve i crkvenoj istoriji. A kad se ne oseti sva unutarnja dubina, važnost i dimenzije jedne stvari, onda je lako odricati se od nje i zamenjivati je drugom. Za Crkvu, za njeno Predanje i njene Svetitelje bogoslužje, tj. molitva je osnovni zakon čovekovog postojanja ("neprestano molite se"). Otuda na istorijski razvoj bogosluženja ne treba gledati kao na dekadenciju prvobitnog "prostog" bogosluženja, već kao .na sve potpunije življenje i doživljavanje tog prvobitnog "zakona molitve" predanog od Hrista i Njegovih Apostola. Kad molitva kroz veru postane vapaj bića i osnovna potreba života, onda hrišćanin ne hita da je skrati, nego naprotiv, da pogruzi svo biće svoje i sav život, i sav život sveta u nju. Najbolji svedoci toga su Svetitelji, koji i u tome ostaju jedino merilo našeg odnosa prema bogosluženju i Liturgiji Crkve.

***

Razgovorom o bogosluženju ustvari je i završen glavni deo Simposiona. Posle sastavljanja "Saopštenja" Simposiona, u kome je podvučeno da njegova svrha nije bila izdavanje zvaničnih deklaracija, već dovođenje u kontakt pravoslavnih Bogoslovskih škola, i posle završnog govora prof. Anastasiju, uzeo je reč Solunski mitropolit Leonid, izrazivši radost, što je Simposion održan upravo u njegovoj mitropoliji. U nedelju (17 sep.) služena je svečana Liturgija u crkvi sv. Grigorija Palame. Opet je to bio podsetnik pravoslavnim bogoslovima da se istinsko bogoslovlje rađa samo iz Liturgije i molitve i izrasta na moštima Svetitelja, tj. na živom Predanju Crkve. Sveta glava svetog bogoslova Grigorija Palame, postavljena ia sredini hrama, uvodila je svojim ćutanjem u tajnu isihazma kao tajnu bogoslovlja. Od 18 - 20 sept. učesnici Simposiona, po programu, išli su na pokloništvo Svetogorskim svetinjama. Sveta Gora, kao vekovna čuvarka crkvenih predanja, bila je i najbolji odgovor na osnovnu temu Simposiona.

***

Ovaj prikaz rada Simposiona ne zasniva se na zvaničnim aktima, prema tome i ne pretenduje na punu objektivnost. Tek kad budu štampana predavanja i zvanični akti Simposiona, biće moguće ući u jednu dublju i objektivniju analizu njegovog rada. - Nesumnjivo je da su takvi skupovi sami po sebi od ogromne koristi po Crkvu. Kroz njih se obrazuje saborna svest crkvenih ljudi, u ovom slučaju predstavnika Bogoslovskih škola, i razvija osećanje za život i probleme celokupne Crkve. Ako ne ništa drugo, samo to pa je već dovoljno da opravda saziv i održavanje ovog Simposiona. Bogoslovi saznaju iz ličnog kontakta mišljenja drugih, a lični dodir n poznavanje može da posluži kao osnova plodne saradnje.

Pored nesumnjivo pozitivnih strana samog Simposiona, već smo se i u izlaganju njegovog rada dotakli i jednog njegovog osnovnog nedostatka, a to je poklanjanje i suviše pažnje (već i u samom određivanju tema i njihovog broja) savremenim problemima, a osobito problemu Ekumenizma, bez jednog dubljeg, organskijeg i svestranijeg njihovog povezivanja sa Predanjem. Taj nedostatak se odrazio i na celokupni tok Simposiona. Ima se utisak da je prisustvo sveta i njegovih "problema", bilo realnije od prisustva Crkve i njenog neodoljivog biblisko-otačkog optimizma, prepunog osećanja pobede nad svetom. I uopšte nametao se utisak da još uvek ima pravoslavnih bogoslova koji nisu uspeli da izađu iz zapadnog "ropstva". Ne radi se samo o zapadnim "uticajima", već o nečemu mnogo dubljem: čitav niz pravoslavnih bogoslova i dan-danas, i posle toliko priziva za povratak svetootačkom Predanju i načinu bogoslovstvovanja, i posle tolikog istorijskog opita, još uvek bogoslovstvuju u "senci" sveta i pod pritiskom zapadne misli, opredeljivani njome. To nije bogoslovlje razotkrivanja i pozitivnog svedočenja vekovnog opita Crkve, njegove organske celosnosti i realnog kontinuiteta, već bogoslovlje koje se nuždava u postojanju "nekoga" i "nečega" da bi i samo moglo da živi i postoji. Budući da postoji istovremeno i druga struja, tj. bogoslovi koji se trude da izrastaju organski iz živog Predanja, imajući Pravoslavnu Crkvu i njenu istorijsku realnost kao jedino merilo i izvor svoga postojanja i mišljenja, to se sadašnji momenat pravoslavnog bogoslovlja ocrtava kao mogućnost jednog ozbiljnog razmimoilaženja po suštinskim pitanjima, ukoliko bi se ta pitanja postavila pred njega da ih rešava. Kako bi se to odrazilo, recimo, na jednom, u dogledno vreme, sazvanom Saboru, može se samo pretpostaviti, Istorija kao da se ponavlja. Kad to kažemo prvenstveno imamo u vidu sporove 14. veka u Vizantiji: prozapadno (i starojelinski) nastrojeni vizantijski humanizam, i u Predanju duboko ukorenjeni palamitski isihazam, kao da imaju svoj produžetak u savremenim duhovnim i bogoslovskim strujanjima. Prvi kao opasnost i iskušenje, a Drugi ka svedočanstvo nepobedivosti Crkve i njene Istine, i kao zalog njene pobede nad svim istorijskim iskušenjima.

_________

^[1] Nije na odmet pomenuti da je ova "liturgička obnova" u Jeladskoj Crkvi, o kojoj je bilo toliko reči na Simposionu, počela prvenstveno na inicijativu tkz. "religioznih bratstava" (osobito bratstva teologa "Zoi") početkom ovog veka. Danas je, međutim, uključena u zvaničnu politiku same Crkve. Mnogi tvrde, i ne bez razloga, da je ta "obnova" postavljena od samog početka na necrkvene (vancrkvene) i nepredanjske osnove, kao uostalom celokupno duhovno nastrojenje tih bratstava. Njihovi osnivači su osetili religioznu glad narodne duše i potrebe vremena, ali nisu imali, nažalost, dalekovidost jednog vladike Nikolaja i njegove duhovne dubine. Namesto da kao on skupljaju narod oko manastira i parohije, kao vekovnih izvora i suštinskih polova duhovnog života u Pravoslavnoj Crkvi, oni su počeli da organizuju vanmanastirsko (svetovno) monaštvo, i vanparohijski (po "svojim" salama) duhovni život, propoved i bogosluženje, često bez, pa čak i protiv, blagoslova episkopa. Fakat je da su svojim neverovatnim trudom i samopožrtvovanjem, a osobito svojom štampom, izvršili ogromni uticaj na crkveni život. Duhovni stav tih bratstava, možda unekoliko očišćen, postao je danas zvanični stav same Crkve, tj. prenosi se zvanično na samu parohiju i na manastir.