Monah Nikodim Prevlački

Crkveno nasleđe u temeljima Zetske episkopije

[Saopštenje sa naučnog simposiona "780 godina Zetske episkopije", Miholjska Prevlaka-Beograd, 1999. Zbornik u štampi.]

Dobro je poznata i često isticana činjenica da prostor na kome žive Srbi predstavlja jednu istorijsku vetrometinu na kojoj se ukrštaju, sučeljavaju i prožimaju sudbine različitih naroda i njihovih verovanja, kultura i tradicija. Do njega dolaze i njime prelaze sa svih strana i pravaca novi osvajači i graditelji, nove ideje i stilovi, otkrića i stremljenja. Jedni su žurili sa severa na jug, drugi se širili sa juga na sever, treći bežali sa istoka na zapad ili obratno, jedni dolazili gonjeni, drugi kao gonitelji, svi ostavljajući beleg za sobom. Ovo važi u još većoj meri za oblast drevnog Prevalisa, Duklje i Zete, zbog njene otvorenosti za novine mediteranskog civilizacijskog basena, koje morem stižu brže i jednostavnije.

Posmatrano iz Rima - na istoku, gledano iz Carigrada - na zapadu, ni na istoku ni na zapadu, a na zapadu i istoku istovremeno, ovaj vrletni greben poslužio je da na njemu izraste 780-letno stablo gorostasnog hrasta Zetske episkopije, odnosno Mitropolije crnogorsko-primorske.

Odmah treba reći da on nije samonikao, što bi značilo da se javlja niotkuda, kao puka slučajnost, van unutrašnje zakonitosti i reda. Naprotiv, sve upućuju na to da je njegovo sađenje dugo i marljivo pripremano. Svoju dugovečnost, krepost i stas on duguje zdravom semenu vere u Hrista Spasitelja, očišćenom od kukolja i pleve jeresi, plodnom tlu narodnog bića okrčenom od korova neznaboštva, zatim obilju kiša i svetlosti nebesnih Blagoslova, i, ne zaboravimo, brižnoj očinskoj, arhijerejskoj desnici Sv. Save, koja je nedremivo mladicu okopavala, od vetrova i žege zaklanjala, moćnom rukom podupirala. U zavetrinu i hlad ovog moćnog div-duba sklonile su se danas košnice manastirskih obitelji, stare bratstveničke crkve i brojni gradski hramovi i katedrale. To je ono što se do danas sačuvalo, obnovilo ili sagradilo.

No, postoji još jedan, isto toliko moćan, nevidljivi deo, dvanaest stoleća dubok koren koji je deblo hranio nepresušnim, čistim sokovima apostolske vere, ne dozvoljavajući mu da zakržlja, da se povije, krepeći ga trpljenjem, istrajnošću i stamenošću prvih svedoka Hristove pobede. Taj koren možemo još uporediti sa kotvom kojom je na ovaj hrid kao na vrh Ararata, zaustavljena barka našeg spasenja čvrsto usidrena, ili sa, u zemlju ukopanim postoljem velikog Krsta, uzdignutim nad ovom zemljom i ovim narodom, na čije se teme ovih dana postavlja kupolni krst Sabornog Hrama Hristovog Vaskrsenja u Podgorici.

O tom mnogožilnom korenu našeg hrasta, našeg Drveta života, raširenom kroz plodni humus crkvenog nasleđa i tradicije, čiji je izdanak Svetosavska crkva, biće u ovom radu reči. Napraviće se pokušaj da se sažetim pregledom pisanih podataka i ostataka crkvenog graditeljstva i umetnosti Prevalisa i Duklje, uoče i izdvoje najvažniji tragovi života crkve, utvrdi njihovo poreklo i značenje i potom pokaže da je stvaranje Srpske narodne crkve u Zeti očekivani ishod i najoptimalniji izraz hrišćanstva posle prvih dvanaest stoleća njenog opstojanja na ovom tlu.

Život rane crkve možemo pratiti od početka IV, pa do prvih decenija VII veka u trajanju od oko tri stotine godina. Nastala neprimetno bez velikih događaja i potresa, ona svoju sudbinu duguje ponajviše blago zaklonjenom i zatvorenom geografskom okviru u koji je provincija Prevalis bila uklopljena. Trgovačkim i kulturnim putevima Sredozemlja mogla se novojavljena vest o Bogočoveku Hristu iskrcati i u gradove na našem primorju i stvoriti novu zajednicu – crkvu koja je po vremenu i načinu nastanka apostolska i osnovana je ako ne od samih apostola Pavla i Tita - koji su propovedali u susednim oblastima Makedonije i Dalmacije - a ono sigurno od njihovih učenika. Nemamo pisanih izvora o eventualnim progonima, dok nepostojanje lokalnih kultova mučenika, poput onih u Saloni, Sirmijumu i Sisku, ide u prilog uverenju da pojava hrišćanstva u našim krajevima nije bila većeg obima. Nastala nečujno, nestala naglo, trajala je nedovoljno dugo da bi ostavila za sobom veća dela koja bi istraživačima omogućila dublje analize, poređenja i zaključke. Zato moramo pažljivo zagledati svaki trag ne bismo li otkrili miljokaz koji bi nas uputio na trasu puta kojim se jerusalimska novost širila našim stranama.

Nadgrobna stela iz druge polovine IV stoleća, iz Kolovrata, sa severa provincije upravo je primer za to kako se novost ovde pojavila, a da je uspavana antika nije primetila i kako posle nje ništa više ne može ostati po starom, već se sve preispituje i proverava, svi odnosi, veze i zajednice. Stelu podiže Vurus svojoj majci i ženi. U gornjoj zoni predstavljena je četvoročlana porodica, čiji je plan prvi s leva odvojen krstom i u tekstu paganske formulacije se ne navodi. Na osnovu toga se zaključuje da je u pitanju hrišćanin, koji istovremeno i jeste i nije član prikazane porodice. Jeste član porodice kao zajednice po telu (doduše i taj status mu je pod znakom pitanja, ovde zamenjenim znakom krsta), ali duhovno on njoj više ne pripada, jer mu se ime, taj duhovni simvol njegove ličnosti, ne navodi u paganskoj molitvi. Čim se pojavi krst – sve se dovodi u pitanje. Jedva primetno popevši se na nadgrobnu neznabožačku ploču, krst najavljuje pogreb antičkog sveta - koji će se obaviti na drugom mestu i o tome ćemo govoriti kasnije - i ostao na njemu do naših dana da bi ovakom od nas pokazivao koliko smo još milja daleko od večnosti.

Na drugoj strani pisani podaci govore o crkvenoj organizaciji sa arhiepiskopom u Skadru i podređenim mu episkopima u ostalim gradovima, od kojih se pominju Duklja i Lješ. Najraniji podatak je iz 392. godine kada se navode episkopi Skadra, Bas i Senecije. Duklja je po značaju i veličini drugi grad provincije i prvi njegov episkop koji je ostao zabeležen bio je Evandr. On je jedan od trojice episkopa Prevalisa koji su učestvovali na tri Vaseljenska sabora: na Trećem 431. godine arhiepiskop Skadra, Senecije II; na Četvrtom 451. pomenuti Evandr, i na Petom 553. godine učestvuje episkop Skadra, Foka, čak u svojstvu zastupnika arhiepiskopa Justinijane Prime. Osim Evandra, kao dukljanski episkopi ostali su zabeleženi još Maksimin, Nemezijan i Pavle.

U Duklji su otkriveni ostaci dve bazilike sagrađene u istočnom delu grada. Veća je trobrodna, verovatno katedrala, dok je u manju, takođe trobrodnu, kasnije u IX veku ukopana mlađa crkva. Za istoriju ovoga grada i njegove crkve zanimljivo je otkriće natpisa sa nesačuvane građevine, verovatno kapele, u kome se pominje đakonisa Avsonija. Ovo je podatak da se možda i u VI stoleću sačuvala ova ranohrišćanska služba za žene. Grad je zajedno sa crkvama uništen gotskom najezdom 489-490. kada se Duklja napušta i episkopsko sedište seli na obližnju Zlaticu. Potvrda ovoga je sačuvani toponim Biskupova dolina. I ovde su otkrivene, jedna do druge, dve bazilike, veća trobrodna i manja trikonhalna. Staro ime se zadržava sve do vremena raspadanja crkvene organizacije Prevalisa, praćenog vestima o bežanju lješanskog episkopa u Italiju 599. godine, završno sa poslednjim pominjanjem episkopa u Duklji i Skadru 602.

Kada je početkom IV stoleća Prevalis izdvojen iz provincije Dalmacija granica je prolazila između Boke i Budve. Od gradova u Boki imamo sačuvane vesti samo za Risan. Iz dva pisma Sv. pape Grigorija Dvojeslova, iz 591. i 595, obaveštavamo se da je risanski episkop Sebastijan bio veoma uticajan, s obzirom da papa traži njegovo posredovanje u sporu sa ravenskim egzarhom. Iz ovog grada potiče nalaz geme sa predstavom Dobrog pastira, zatim znakom koji se tumači kao Hristov monogram, kao i amforom, koja možda upućuje na čudo u Kani.

Ostaci crkava iz ovog ranog perioda otkriveni su još u Bijeloj, ispod crkve Sv. Petra, na Žanjici, u Grblju u man. Podlastva, Baru i na severu provincije - u Budimlji i Kolovratu. Sačuvani delovi dekorativne plastike i podnih mozaika svedočanstvo su načina njihovog ukrašavanja. Najreprezentativniji podni mozaik je iz vile rustike u Petrovcu, visokog tehničkog i umetničkog nivoa izrade, a kao hrišćanski se tumači motiv tri ribe sa zajedničkom glavom i motiv ukrštenih hlebova, upućujući na veru u Trojičnog Boga, odnosno Evharistiju. Datuje se u IV vek i nasleđe je simvoličkog, skrivenog izražavanja iz vremena pre 313. godine.

Među navedenim ostacima crkvene arhitekture za nas, je po svom unutrašnjem značenju i porukama, najinteresantnija nedavno otkrivena četvorolisna krstionica u manastiru Podlastva. Ako krst na paganskoj steli iz Kolovrata stoji na početku istorije crkve u Prevalisu, onda je ovaj objekat i po svom obliku i po svojoj nameni njeno središte, duhovno ognjište i žiža večnog života. Ono što je najavljeno krstom iz Kolovrata dovršeno je i ostvareno u krstionici Podlastve. I kao što krst na steli nije samo za to da objavi prisustvo jednog od prvih hrišćana, niti njegova lična ili stvar njegove porodice, tako ni naša krstionica nije bila sazidana zbog jednog novog hrišćanina, pa čak ne ni za jedan novi narod. Šire posmatrano, ona je poslužila da se u njoj sahrani čitava jedna epoha, jedna civilizacija, čitav jedan svet. U ovu banju novog rođenja ušla je stara, umorna, okoštala kultura a izašla mlada, duhovna; u vodu pognjurena kasna antika izronila je preobražena u ranu Vizantiju. Kao u Siloamskoj Banji jedan, do tada slepi, svet je progledao, u njoj se na tajanstven način jelinsko mudrovanje svuklo od poderanih nedoumica, nepoznanica i neverica, i dobilo novo belo ruho bogopoznanja, bogoljublja i bogoslovlja.

U kulturnom pogledu provincija Prevalis je granična oblast između Istoka i Zapada, što će reći da uticaji koji dolaze iz kulturnih centara na Istoku ne idu zapadno od nje, odnosno, sve što ona u ovoj sferi prima sa Zapada, ne nalazimo istočno od nje. Tako uticaj Salone i njenih radionica izražen na mozaiku u Petrovcu i starijoj dekorativnoj plastici u Duklji ne idu dalje na istok, i obratno, ranovizantijski stil ukrašavanja crkava poznat iz Caričinog Grada, tj. Justinijane Prime, ne nalazimo zapadno od Duklje i Boke. Dalje, Prevalis podelom Carstva ostaje administrativno u njegovom istočnom delu, ali je zato jezik koji se koristi u njoj latinski. Arhiepiskopija Skadra je pod jurisdikcijom Solunskog egzarha i potom arhiepiskopa Justinijane Prime, ali i polje interesovanja i delatnosti pape i carigradskog patrijarha. Ovo će preplitanje dve struje političkog, verskog i kulturnog života Romana i Romeja nadživeti prvu crkvu u Prevalisu, ugroženu najpre Gotima i razorenu doseljavanjem Avara i Srba, i zajedno sa njenim apostolskim poreklom i karakterom ostati trajan duhovni temelj sačuvan za kasnija nadziđivanja.

Crkva u Prevalisu zbog svoje kratkotrajnosti nije uspela da rodi plodove i potvrde unutrašnjeg preobražaja i intenzivnog doživljavanja nove vere izraženog najpre u ličnostima svetitelja i snažne umetnosti. Zato su akteri njene istorije nepoznati i bezimeni, zato je njena umetnost dekorativna i površinska, i ne ide dublje od urezane linije. Ovo upućuje na dva zaključka. Prvi, da njoj nedostaje mučenički početak, katakombni period gonjenja, kada je u životu prvih hrišćana sve bilo snažno i dramatično, dovoljno važno da bi izborilo večnost. Kao što majka ne rađa bez bolova, tako ni crkva ne može roditi svetitelje i umetnost bez muka, trudova, patnji i stradanja. Da je ovako nastala onda o njenim pastirima i stadu ne bi saznavali iz nepovezanih vesti, već bi čitali njihova žitija, tada njena umetnost ne bi služila za ukrašavanje već za svedočenje. Drugo, došla tiho, prekinuta naglo, hrišćanska vera prihvaćena umom nije stigla da siđe u katakombe čovekove duše, u njegovo srce i da tamo rodi ličnost i umetnost sa ukusom besmrtnosti. Otuda zbunjenost na licu Avrama, u glavnoj sceni na tanjiru iz Podgorice, zato njegova zatečenost i začuđenost pred tek prihvaćenom verom i dolazećim varvarima. Tek sagrađena i osvećena crkva ostala je neoslikana, tek kršteni Prevalis nije stigao da duhovno odraste. Na mesto njega živopis će dovršiti i uzrasti do mučeništva i svetiteljstva oni koji su je srušili

Istorija crkve u srednjevekovnoj Duklji otpočinje i završava talasom crkvenog graditeljstva preromaničkog i romaničkog stila, kojima su omeđeni krupni crkveno-istorijski događaji krštavanja Srba i prisustva zapadnih monaha-benediktinaca. Trajnim naseljavanjem Srba u oblast Duklje, otpočinje suživot dva naroda, različitih jezika, vera i kultura. To je vreme upoznavanja i prilagođavanja, vreme prikupljanja svekolikih snaga, privrednih i duhovnih, neophodnih za završavanje poslova koje će Romanima i Srbima započeti sledeći vek. Iako je veliki zamah crkvenog graditeljstva u gradovima na samom početku IX stoleća prethodio, nagovestio i pripremio krštavanje Srba, po svom značaju i dalekosežnosti ovaj događaj ga nadmašuje i zato pregled istorije crkve srednjeg veka započinjemo njime. Po Konstantinu Porfirogenitu deo Srba je pokršten odmah po doseljavanju u vreme cara Iraklija, od strane sveštenika iz Rima. Ovo pokrštavanje je po obimu bilo neznatno, tako da je kasnije u vreme Vasilija I jedno poslanstvo Srba i Hrvata na dvoru u Carigradu tražilo pomoć po ovom pitanju, što im je preko grčkih sveštenika ostvareno. Na ovom mestu pominjemo solunsku svetu braću Kirila i Metodija i njihovu misiju u Moravsku 863. god. Njihovo veliko delo sastavljanja slovenskog pisma, prevođenja Jevanđelja i bogoslužbenih knjiga i uvođenje bogosluženja na slovenskom nastaviće njihovi učenici, jedni u oblasti oko Ohrida sa episkopom Klimentom, i druga grupa, o kojoj manje znamo, koja se iz Moravske i Panonije spustila među Srbe i Hrvate u Dalmaciji. Uticaji oba ova kraka misionarske delatnosti učenika Sv. Kirila i Metodija osećao se sigurno i u Duklji, možda ne direktno u vezi sa krštavanjem, ali u širenju slovenskog pisma i bogosluženja sigurno.

Pored ovih misija spremanih iz Carigrada i Rima, nama se čini da je u samoj Duklji primanje hrišćanstva od strane Srba bilo najintenzivnije u direktnom kontaktu sa Romanima, u neposrednoj okolini sačuvanih primorskih gradova. Pomenuta velika obnova crkava u gradovima i obližnjim župama dokumentovana je obilnom arheološkom, epigrafskom i arhitektonskom građom: po gradovima Sv. Tripun i Sv. Petar u Kotoru, Sv. Marija u Budvi, u Ulcinju; po župama Sv. Petar u Bijeloj, Sv. Toma u Prčanju, Sv. Stevan u Vranovićima, Sv. Marija na Ratcu i dr. Na osnovu sačuvanih natpisa imamo pouzdane podatke o vremenu podizanja crkava i njihovim ktitorima. Za vreme kotorskog episkopa Jovana podiže se crkva Sv. Petra u Bijeloj, između 797. i 809. godine, i katedrala sv. Tripuna 809; Hurog i Dana podižu crkvu Sv. Stevana u Vranovićima u Grblju na početku IX stoleća, a u Ulcinju ktitorka Guzma podiže crkvu između 813. i 820. Sačuvano avarsko ime Hurog, srpsko Dana i posrbljeno Guzma od Kozma, pokazuju da su pripadnici neromanskog stanovništva i hrišćani i zadužbinari, naročito u župama. Ovo ide u prilog našoj tvrdnji da je krštavanje Srba u Duklji najvećim delom vršeno u direktnom kontaktu sa starosedeocima Romanima.

Obnova crkve u Duklji u IX i X stoleću, u prva dva od ukupno četiri veka njene istorije, ogleda se u izgradnji crkve i crkvene organizacije i preko pokrštavanja, potpunim uključivanjem Srba u njen život. Razumljivo je da su tradicija i ekonomska moć omogućavali Romanima da preko sveštenstva i latinskog kao bogoslužbenog imaju u njoj vodeću ulogu. S druge strane, za Srbe je neosporno da su oni kao mlad i zdrav narod hrišćanstvo prihvatili iskreno i predano. Propustivši ga kroz duhovnu žižu svog bića oni su rano počeli da pružaju svedočanstva svežine, dubine i snage prihvaćenog života po Jevanđelju, Život i mučenički kraj svetog kralja Jovana Vladimira i njegove netruležne mošti, potvrda su ovoga i ujedno najbolji plod dobrog drveta hrišćanske vere zasađenog među dukljanske Srbe. Snaga njegovog života i mučeničkog podviga uslovili su da povest o Jovanu Vladimiru i Kosari u (inače nepouzdanom) pripovedanju popa Dukljanina, bude njegov najuverljiviji i najizražajniji deo. Gledano i po visini smirenog hrišćanskog heroizma i hronološki, sveti kralj je središte i najviša tačka istorije crkve u Duklji, natkriljujući i spajajući dva veka pre, a isto toliko posle njega. Takođe, s njim Srbi od Romana preuzimaju nošenje krstaša-barjaka i s tim u vezi je današnje svakogodišnje simvolično iznošenje krsta Sv. kralja Jovana Vladimira na vrh planine Rumije, koja svoje ime duguje nekadašnjim Rumima odnosno Romanima.

Drugi i završni deo istorije dukljanske crkve tokom XI i XII veka obeležavaju veći tragovi prisustva monaha benediktinaca i još jedan građevinski talas romanskog stila od sredine XII veka.

Monaštva je u ovim krajevima bilo i pre benediktinaca. Smatra se da je pre doseljavanja Srba i Hrvata u Dalmaciji bilo grčkih manastira sa kaluđerima koji su živeli po pravilima Vasilija Velikog i s toga nazivani vasilijanci. Pretpostavlja se da je naročito u vreme ikonoborstva, u VIII veku, na zapad, pa i u ove krajeve, pribežište našlo dosta istočnih monaha. U Dalmaciji su sačuvana predanja da su na nekim mestima živeli "grčki fratri". Slična predanja se vezuju za zapuštene manastire na prostoru od Boke do Bojane, obnovljene kasnije od benediktinaca. To su manastir Sv. Luke u Krtolima, verovatno Prevlaka, Sv. Srđa i Vakha na Bojani, a najverovatnije i manastir Podlastva. Svi oni pripadaju velikoj građevinskoj aktivnosti Justinijanovog vremena. Grčkih manastira ima i kasnije, u XI stoleću, zajedno sa latinskim i srpskim. Ovo je podatak sačuvan u pismu pape Klimenta II iz 1089. godine, upućenog barskom arhiepiskopu Petru. Činjenica je da su, sve dok je Vizantija držala upravu na istočnom Jadranu, postojali uslovi za postojanje grčkih manastira i monaha.

Pitanje vremena i obima dolaska zapadnih monaha benediktinaca u naše krajeve je složeno i mi se njime ovde nećemo baviti. Ističemo da je njihovo pominjanje u pisanim izvorima ovog prostora tek od XII veka, u poznatim poveljama iz 1124. 1151. i 1166. godine. Ovaj poslednji datum je osvećivanje katedrale Sv. Tripuna u Kotoru na kome je pored četiri episkopa bilo prisutno šest opata i dva arhimandrita. Ova novosagrađena kotorska katedrala bila je odenuta u novo ruho stila pune romanike, koji na naše tlo donose benediktinci. Oni su ne samo donosioci stila, već i graditelji i klesari većih crkava koje se podižu u drugoj polovini XII stoleća, naročito u Kotoru. No, važnije od toga jeste da su oni kod nas prenosnici izvornog zapadnog svetootačkog monaštva utemeljenog na svetom životu i pisanim monaškim pravilima Benedikta Nursijskog. On se zajedno sa Sv. Jovanom Kasijanom smatra ocem monaštva na zapadu, koje svoje istočnike ima u iskustvu istočnog, i palestinskog, egipatskog i maloazijskog monaštva. Svu izvornost i svežinu celokupnog asketskog nasleđa benediktinci donose sa sobom i u srednjevekovnu Duklju, odnosno Zetu, održavajući neprekinutu nit manastirskog života u njoj, Ovde su oni pripremili tlo za pojavu Sv. Save i svo svoje znanje i duh preneli u neotuđivu baštinu Srpske crkve u Duklji i potom Zeti.

Uzroke nestajanja benediktinaca treba tražiti na više strana. Najpresudnije je svakako otpadanja Zapada od Crkve 1054. godine, čime on gubi živonosnu silu koju Crkva kao Bogočovečanski, tj. Nebozemaljski organizam daje svojim udovima. Prestajanjem njegovog napajanja sa izvora žive vode, sa čistih vrela čiste vere, javiće se žeđ koju neće moći utoliti administrativne reforme i osnivanje novih redova. Drugi unutrašnji razlog je taj što je latinski kao bogoslužbeni jezik bio nepremostiva prepreka za šire uključivanje Srba u život crkve i njihov dublji liturgijski doživljaj vere. Iako su benediktinci, kao što je poznato, bili naklonjeni upotrebi slovenskog jezika u bogosluženju, što je na Saboru u Splitu 925. godine dozvoljeno glagoljaškim manastirima, oni nisu mogli biti u tome dosledni u potpunosti. Ostaje činjenica da ni benediktinci nisu mogli rešiti suprotstavljenost raznorodnih elemenata u Duklji i njenoj crkvi. Želeći da sačuvaju svoj primat u upravi, privredi, politici i crkvi, Romani uporište traže u vizantijskoj upravi i rimskoj crkvi, no i pored toga oni zbog svoje biološke i istorijske istrošenosti ne mogu da se održe pred bujicom mlade slovenske, srpske nacije. Istorijska misija Romana i benediktinaca bila je da Srbima predaju svoje hrišćansko nasleđe i da potom nestanu u moru njihove nadmoćnosti. Presudan momenat u tome bilo je uključivanje Duklje u posed raških vladara. Naime, brzo se pokazalo da Srbi u Duklji nisu mogli sami izneti teret uklještenosti između Istoka i Zapada, između Rima i Carigrada, Romana i Romeja, Grka i Latina, i da pomoć iz Raške dolazi pravovremeno. Slikovito predstavljeno, ovo spajanje srpskih oblasti po osi sever-jug jeste podizanje stuba o koji će se okačiti vekovna transverzala pravca istok-zapad i time olakšati nošenje ovog istorijskog bremena. Tako je povučena duhovna vertikala, formiran i uspravljen krst iznad Balkana, i time objavljeno - mučeništvom Sv. kralja Jovana Vladimira najavljeno, kasnijim događajima potvrđeno – krstonoštvo srpskog naroda. Pod tako uspravljen Krst mogao je doći smireni svetogorski monah Sava i svome rodu duhovnim vidom izabrati pravi put. Birajući između Istoka i Zapada, on je izabrao narodno sveštenstvo i monaštvo, narodni jezik u crkvi, zajedno sa blagoslovima trudovima i poukama Sv. pape Grigorija Dvojeslova i Sv. Benedikta i prosvetiteljstvom, pismom i učiteljstvom Sv. Krila i Metodija. Tako je monaški put izabrao za put svoga naroda; birajući između dva zemaljska carstva, on je izabrao treće – nebesko.

Posle svega rečenog lako je izdvojiti tri osnovna zaključka:
1. istoriju crkve na našem tlu od njenog rađanja, pa sve do Sv. Save čine kulturna i politička strujanja iz dva pravca: sa istoka iz Vizantije i sa zapada iz Italije;
2. njen razvoj neminovno vodi ka Sv. Savi, pokazujući osnivanje Zetske episkopije kao posledicu rasta duhovne zrelosti i vitalnosti Srba-hrišćana u Duklji, odnosno Zeti, i
3. posle otpadanja od Crkve 1054. Zetska episkopija, odnosno Mitropolija crnogorsko- primorska se pokazuju kao jedini naslednik ovog romanskog nasleđa, stvorenog na našem tlu pre ovog datuma.

Dvokorenost ili dvoizvornost je najizražajnija konstanta i odlika dukljanske crkve. U nju se uziđuju istorodni elementi donošeni od Latina i Grka, a koji potiču iz istog izvora. Oni nisu ništa drugo do različiti darovi i svojstva jednog istog Duha Svetoga, koji je na dan Velike Pedesetnice, u vidu razdeljenih jezika sišao na apostole u Jerusalimu.

Ti darovi i svojstva su do nas stizali iz dva smera i njihovim preuzimanjem i mi smo postali deo Crkve koja je tada rođena i baštinici nove apostolsko-predanjsko-harizmatske zajednice sazdane na Jevanđeljskoj istini da je Crkva Hristova jedna, jedan narod Božiji, jedno stado, jedan nov Izrailj. Ponovićemo najvažnije tragove tih darova preuzetih sa Istoka ili Zapada. Najstarije jezičke pozajmice od Romana vezuju se za crkvenu terminologiju: crkva, oltar, raka, post, pastir, kum i dr. Na drugoj strani, najveći deo kultova svetih kojima su posvećene crkve od IX do XII veka u Duklji potiče sa istoka: Sv. Arhangel Mihailo, Sv. arhiđakon Stefan, Sv. Trifun, Sv. Sergije i Vakh i dr. Zatim već naglašavane tradicije i istočnog i zapadnog monaštva, vasilijanaca i benediktinaca. Isto ovo važi i u oblasti crkvene arhitekture i umetnosti, kada se i u prvoj crkvi u Prevalisu prepliću kasno antički i ranovizantijski uticaji, i kasnije u preromaničkom i romaničkom stilu crkve u Duklji, kada se spajaju plodovi duhovnog i umetničkog previranja Istoka i Zapada. Zapravo, ovaj je kratki pregled trebalo započeti sa dvoetapnim krštavanjem Srba od strane latinskih i grčkih sveštenika, pa preko sećanja na isto tako dvokratno krštenje velikog župana Stefana Nemanje, završno sa istočnim ornarom i zapadnom tonzurom Sv. Save.

Sve ovo upućuje na širinu otvorenog, eklektičkog duha srpskog narodnog bića i njegovog arhipastira Sv. Save. Moć da se iz svog okruženja i istorijskih naslaga odabere ono najbolje i uklopi u harmoničnu celinu dar je i odraz velikog slobodnog duha, slobodnog od lokalnog, od delimičnog, od zakona, od straha i sumnje, slobodnog da kao tvorevina, tvar ukrašenu i oličnjenu prinese natrag Tvorcu kao žrtvu blagodarnosti i slavoslovlja. Nemajući ništa svoje, slobodan od sveta, monah Sava dolazi ne da tvori svoje delo, već da nastavi i dovrši duhovno zdanje koje je zidano vekovima do njega. Zato se on javlja kao učenik i saputnik apostola Pavla i Tita, kao podražavaoc Sv. pape Grigorija Dvojeslova i Sv. Benedikta Nursijskog, saprosvetitelj i saučitelj Sv. Kirila i Metodija i Sv. Sedmočislenika, sastradalnik Sv. kralja Jovana Vladimira i sabrat Sv. Simeona Mirotočivog.

Pokazavši se najboljim sinom najboljih otaca, Sv. Sava je postao pravi i zakoniti, moralni i duhovni naslednik sveukupnih svetootačkih nasleđa i blagoslova, a preko njega i njegova Zetska episkopija i Mitropolija crnogorsko-primorska. Pratili smo kako našu crkvu podižu apostoli, prvi hrišćani, episkopi, arhiepiskopi, pape, đakonise, umetnici, kraljevi-mučenici, monasi, Rimljani, Jelini i Srbi. Vekovima zidanoj a nedovršenoj zgradi koja je kisnula, a čiji su temelji apostolski, zidovi romanski, srpski i romejski, Sv. Sava je podigao krov, kupolu i zlatni krst. Tim jednim potezom ova je čudna građevina dobila svoj mučenički i pobednički venac, slila se u celinu sklada, harmonije i ukusa. I čekalo se samo da iz sasušene kosti Sv. Simeona Mirotočivog, čije je kosti kost Sv. Sava, poteče miro, da bi njime naš arhijerej osvetio episkopske hramove i pomazao stado novoosnovane Žičke arhiepiskopije i u njoj Zetske episkopije.

Literatura

1. Istorija Crne Gore, 1 i 2/1, Titograd (Podgorica), 1967 i 1970.
2. R. Popović, Rano hrišćanstvo na Balkanu pre doseljenja Slovena, Beograd, 1995.
3. I. Ostojić, Benediktinci u Hrvatskoj, sv. I i II, Split, 1963. i 1964.
4. A. Radović, "Benediktinska i svetosavska tradicija u Primorju", Crkva svetog Luke kroz vjekove, zbornik radova, Kotor, 1997.