Sveštena
srpska carska lavra Sv. arhanđela Mihaila - Miholjska Prevlaka, 85320 Tivat,
Boka Kotorska
|
|
|
Sveštena
srpska carska lavra Sv. arhanđela Mihaila - Miholjska Prevlaka, 85320 Tivat,
Boka Kotorska
|
| Naslovna - Mapa - Ćirilica -Novo |
|
|
Đorđe JANKOVIĆ, Filozofski fakultet, Beograd
|
 |
Ruševine manastira Svetog arhangela Mihaila na Prevlaci, episkopskog sedišta Zete u XIII-HIV stoleću, oduvek su privlačile pažnju, kako zbog velike istorijske uloge Manastira, tako i zbog još uvek živih predanja o njegovom rušenju.[3] Prvi stručan rad o arheološkim ostacima na Miholjskoj Prevlaci napisao je Mladen Crnogorčević 1893. godine.[4] On je objavio osnovu ruševina Manastira, nalaze kamenog nameštaja, nadgrobnih ploča i drugo što je otkrio. U radovima potonjih istraživača, istoričara, osporeno je narodno predanje o trovanju kaluđera od strane kotorskog rimokatolika Druška i nasilnom gašenju Manastira.[5] Prvo arheološko istraživanje ruševina crkve sproveli su Jovan Kovačević i Vojislav Korać 1956-1957. godine.[6] Ovde će biti prikazani ishodi novih arheoloških istraživanja, započetih radi obnove Manastira.
Prema projektu, iskopavanja su sistematski izvođena u jugozapadnom uglu stare porte, a probnim rovovima u ostalim delovima Manastira. Probna iskopavanja su preduzeta i na južnoj obali ostrva, gde su zatim proširena zbog važnih otkrića. Pored toga, obavljena su probna iskopavanja na ostrvu Svetog arhangela Gavrila (odnosno ostrvo Sveti Marko ili Stradioti) i poluostrvu Brda. Ustanovljena je neujednačena očuvanost arheoloških slojeva u i oko Manastira, koji su na pojedinim mestima, izgleda, uništeni erozijom i razgrađivanjem. Severni obujmni zid Manastira nije otkriven. Iskopavanja su dala osnovne podatke o naslojavanju, odnosno prošlosti Prevlake; otkriveni su zidovi prvobitnih manastirskih građevina.
Antički sloj je ustanovljen na svim istraživanim površinama, odnosno na području Manastira (zapadni, središnji deo ostrva) i na južnoj strani ostrva. Prilikom podizanja bungalova na Miholjskoj Prevlaci, potonjem "Ostrvu cveća", nalaženi su mozaici, koji su uništeni ili zabetonirani, a neki manji delovi su preneti u Tivat. Po M. Crnogorčeviću, na južnoj obali ostrva postojali su ostaci neke antičke građevine sa podom pokrivenim mozaikom. Probni rovovi, stoga, postavljeni su na zaravnima zapadno (sonda 1) i istočno (sonda 2) od zemljanog uzvišenja koje ih dijeli, na udaljenju od tridesetak metara.
U sondi 1 je ispod sloja nanosa debljine 1 m, koji sadrži rimsku i mlađu grnčariju i opeku, otkriven zid neke značajne rimske građevine sa djelimično očuvanim podnim mozaikom izvedenim od bijelih tesera. U sloju rušenja zida nađeni su komadići freskomaltera oker i crvenkaste boje, na osnovu kojih možemo pretpostaviti da je unutrašnja strana objekta bila oslikana. Građevina je korišćena i u kasnoantičko i ranovizantijsko doba, sudeći prema podnom mozaiku koji je obnavljan opekama. Probnim iskopom površine 1 m2, ispod podnog maltera i sloja šuta, naišlo se na još jedan mozaik, čije su geometrijske šare izvedene od crnih i crvenkastih tesera na bijeloj podlozi. U sloju iznad njega, pored ulomaka rimske, nađena je i grnčarija helenističkih osobina. U sondi 2 naišlo se na zid nekog drugog objekta, koji je takođe prekriven nanosom zemlje debljine 1 m. Osim kasnoantičkog i rimskog sloja, koji sadrži uglavnom ulomke grnčarije i opeka, ispod temelja objekta ustanovljen je sloj sa helenističkom grnčarijom.
Na tlu Manastira otkrivena su tri zida pravca jug–sever, verovatno ranorimska. Dva pripadaju jednoj prostoriji smeštenoj ispod jugozapadnog ugla porte. Rimski sloj je prepoznatljiv po ulomcima stonog posuđa, dobro pečenog u crvenoj boji, ulomcima stakla i novcu. Tu su ustanovljeni mlađi rimski slojevi. U jednoj prostoriji otkriven je sloj datovan novcem cara Konstantina, sa delovima pitosa, amfora i drugog posuđa. Kasnoantički sloj je zatvoren u doba Velike seobe naroda, možda oko 400. godine. Tu su brojni nalazi različite grnčarije, delovi žižaka, staklenih posuda i drugih predmeta. Zanimljivo je da se među kuhinjskom grnčarijom rađenom na brzom vitlu, što je uobičajeno za tlo Rimskog carstva, nalaze i lonci rađeni gnjetanjem, bez upotrebe vitla. Postavlja se pitanje ko je pravio tu grnčariju, nepoznatu u prethodnim slojevima, neromanizovani domoroci ili došljaci, što treba da razjasne dalja proučavanja ovih nalaza.
Na osnovu dosadašnjih istraživanja, ovde se radi o velikom, luksuznom i reprezentativnom objektu iz ranorimskog doba, koji je obnavljan i korišćen i u kasnoantičko doba. Posebno je značajno pitanje korišćenja te velike građevine u IV stoleću, na prostoru današnjeg Manastira. Nije isključeno da su neki njeni najviši delovi prilagođeni za hrišćansko bogosluženje, a i da je tu već u IV stoleću uspostavljen manastir.
Treba napomenuti da su i na susednom ostrvu Stradioti, rekognosciranjem i sondiranjem otkriveni ulomci grnčarije od poznog helenizma do kasne antike i ranovizantijskog doba, što do sada nije bilo poznato.
Sledeći sloj je iz ranovizantijskog doba. Izdvojen je ulomcima grnčarije, koji se pojavljuju sporadično ili u većoj meri, na svim iskopavanim površinama Prevlake. Ovim slojem je za sada opredeljena samo jedna novosagrađena prostorija, okrenuta istok – zapad, veličine oko 6 x 4 m, smeštena u jugozapadnom uglu Manastira (na nju je naseo zapadni obujmni zid). Ovaj sloj je datovan osobenim amforama ukrašenim urezima izvedenim češljem, ili rebrima i na druge načine, kao i ulomcima poznih vrsta luksuzne grnčarije kasnorimskih oblika, i delovima staklenih posuda. Značajno je da su u ovom sloju nađeni i ulomci rane slovenske grnčarije (rađene gnjetanjem i neukrašene), što ukazuje na mogućnost razrešavanja pitanja datovanja slovenskog (srpskog?) naseljavanja i pokrštavanja. Ovaj sloj je zatvoren (odnosno, na Prevlaci je privremeno prekinut život) verovatno u poznom VI stoleću, možda usled avarskog napada.
Građevine ranovizantijskog doba korišćene su i kasnije, sve do u IX stoleće, posle čega je na Prevlaci izgleda zamro život za blizu 400 godina. Naime, Arapi su 841. godine krenuli u pljačkaški pohod na istočne obale Jadranskog mora, i opljačkali su Budvu, Rose i Kotor.[7] Tada je morala stradati i Miholjska Prevlaka, To je potvrđeno arheološkim slojem sa slovenskom kuhinjskom grnčarijom, vizantijskim amforama, i jednim retkim vizantijskim bronzanim novcem iz prve polovine IX stoleća. Čini se da je tada na Prevlaci mogao biti manastir. Prilikom ovih iskopavanja i onih iz 1956-1957. godine, otkriveni su delovi preromaničkih kamenih reljefa iz neke crkve. Njih je J. Kovačević datovao u IX stoleće,[8] dok je Jovanka Maksimović iste reljefe datovala u XI stoleće.[9] Za sada nema uslova da se ustanovi odakle ti ulomci potiču, ali su mogli biti ugrađeni u manastirsku crkvu na Prevlaci. Pošto za sada nema nalaza koji bi ukazivali na trajanje života Manastira u H-HII stoleću, datovanje J. Kovačevića pokazuje se kao tačno.
Naredni jasno izdvojen sloj pripada dobu kada je na Prevlaci bilo episkopsko i mitropolitsko sedište Zete. Za sada još nije arheološki potvrđeno osnivanje Manastira oko 1219, kao ni da je stradao u mongolskom pohodu iz 1242. godine, kada su opljačkani utvrđeni Kotor i Svač, pa je i slabo zaštićen Manastir morao stradati. Gašenje Manastira u prvoj polovini XV stoleća, dokazano je brojnim nalazima. Čini se da je Manastir napušten pa razgrađen, što se uklapa u predanje o trovanju monaha.[10]
Južni i zapadni obujmni zidovi Manastira, koji delimično prate i nasedaju na zidove ranovizantijskog i starijeg doba, po svoj prilici su podignuti u XIII stoleću. Značajno je da su to zidovi koji se lome pod pravim uglom, što ukazuje da je osnova manastira bila četvorougaona. To nije bilo uobičajeno u državi Nemanjića,[11] a ni ranije, u vreme kralja Mihaila.[12] Probna iskopavanja južno od ruševina manastirske crkve, otkrila su zatvorene slojeve uz jednu građevinu sa više faza. Tu je, iznad antičkih građevinskih ostataka, otkriven istočni zid zgrade lica zidanog od pravilno klesanog kamena, slaganog u redove. Okrenuta je upravno na jugoistočni ugao crkve, veličine oko 7x16 m (procenjeno na osnovu vidljivih zidova i geofizičkih merenja). Na tu građevinu, koja bi mogla biti iz XIV ili XIII stoleća, dozidana je neka manja prostorija, sačuvana u temelju, možda kula, delimično otkopana. Uz zid građevine otkriveni su ulomci živopisa, koji je možda ukrašavao spoljne lice te zgrade. Odgovarajući sloj je bogat ljušturama školjaka, životinjskim kostima, ulomcima lonaca rađenih na sporom vitlu, gleđosane grnčarije i stakla, koji se mogu datovati najkasnije u prvu polovinu XV stoleća. Mnogobrojni ulomci grnčarije HIV-HV stoleća, prepoznatljivi po gleđosanju i zgrafito ukrasu, nađeni su u jugozapadnom uglu Manastira, u poremećenim slojevima, ali se ipak mogu vezati za obujmni zid.
Istovremen sloj pojavio se i u južnom delu konaka, gde se nadovezuje na još uvek nejasne građevinske ostatke. Za sada je izvesno da su južni i severni zid konaka, i deo istočnog zida, srednjevekovni. Čini se da se tu nalazio pirg iz doba Svetog Save, što nije moguće utvrditi pre obijanja novog maltera sa unutrašnjih strana zidova konaka. Za jugozapadni ugao konaka iskorišćen je severozapadni deo ranije pomenute antičke građevine. Prilikom obijanja maltera sa zidova, otkrivena je peć za pečenje hleba, verovatno iz doba kontese Ekaterine Vlastelinović. Konak, koji je ona obnovila 1827-1847, pretrpeo je značajne izmene tokom stalnih pokušaja da se Manastir obnovi.
Uz južni zid crkve iskopana su dva rova, kojima su otkrivena tri groba. Grob sa običnom rakom nađen je na istočnoj strani. Dva groba su otkopana na zapadnom kraju, raka ograđenih kamenim pločama, bez nađenih predmeta pogodnih za datovanje. Oba su bila poremećena prilikom skidanja nadgrobnih ploča za pravljenje zidova krečane u neposrednoj blizini. Tu su nađena dva skeleta i nekoliko kostiju drugih skeleta. Neuobičajeno za naše manastire, na par mesta su izvan grobova nađeni delovi ljudskih skeleta, što još treba da potvrdi antropološka analiza.
Probna iskopavanja na ostrvu Svetog arhangela Gavrila (Stradioti), otkrila su na istočnom kraju sloj prve polovine XV stoleća, unutar zidova utvrđenja (?). Na zapadnoj strani ostrva, gde se pretpostavlja da je postojao manastir Svetog arhangela Gavrila, nađen je samo antički materijal u sloju poremećenom prilikom izgradnje turističkih objekata. Probni rovovi postavljeni pored Dančulovine na Brdima, što su ruševine utvrđenog dvora, otkrili su samo ulomke grnčarije XVII-XVIII stoleća. Rovovi postavljeni na Svetom Spasu istočno od Dančulovine, što je plato nalik utvrđenju, nisu potvrdili postojanje arheološkog sloja.
UDK: 904: 726.54 (497.16)
1 Radove su sprovodili arheolozi Goran Simonović, Milena Živković i Mile Baković iz Arheološke zbirke Crne Gore, mr Vladimir Kozlov iz Instituta istorije materijalne kulture Ruske akademije nauka u Petrogradu, Đorđe i Radmila Ćapin iz Herceg Novog. Volontersku pomoć pružili su Emilija Pejović, arheolog Zavoda za zaštitu spomenika kulture Republike Srbije, Predrag Malbaša iz Istorijskog muzeja Crne Gore na Cetinju, kao i oko 30 studenata arheologije sa Filozofskog fakulteta u Beogradu, dva studenta teologije i jedan student prava.
2 Radove je omogućila Vojska Jugoslavije, obezbeđivanjem besplatnog smeštaja, troškova struje, hrane i sličnog, u vrednosti oko 60.000,00 dinara, uz sredstva od 30.000,00 dinara Crnogorsko-primorske eparhije, odnosno Mitropolije i crkvenih opština Kotora i Herceg Novog. Dragocenu pomoć pružilo je Ministarstvo za kulturu Republike Srbije, uplativši 50.000,00 dinara. Pomoć istraživanjima pružili su i brojni priložnici, u vrednosti od skoro 30.000,00 dinara: gospodin Vojo Bujković, gospođa Biljana Bogičević, Opština Tivat, Aerodrom Tivat, hotel "Fjord", itd.
3 V. Kostić, Zapretane prošlosti Prevlake, prilozi istorijskoj raspravi, Beograd 1989, 136-139.
4 M: Crnogorčević, Miholjski Zbor u Boki Kotorskoj, Starinar H 1-2, Beograd 1893, 1-73.
5 M. Slijepčević, Prevlaka, Zagreb 1930; I. Božić, "Prevlaka – Tumba", Zbornik Filozofskog fakulteta VII/I, Beograd, 1963, 193-202.
6 V. Korać, "Prevlaka u Boki Kotorskoj", Starinar IH-H, 1959, 388-389.
7 J. Kovačević, "Od dolaska Slovena do kraja XII vijeka", Istorija Crne Gore I, Titograd 1967, 350-351.
8 J. Kovačević, n. d., 380.
9 J. Maksimović, Srpska srednjovekovna skulptura, Novi Sad 1971, 26-27.
10 V. Kostić, n. d., 129-141.
11 S. Popović, Krst u krugu, arhitektura manastira u srednjevekovnoj Srbiji, Beograd 1994, 35-64.
12 Hram arhanđela Mihaila u Stonu, koji je podigao kralj Mihailo, okružen je kružnim zidom.
Arheologičeskie issledovani˙ Miholüskoé Pravlaki v blizi goroda Tivat, otnos˙ts˙ k ostatkam monastűr˙ arhangela Mihaila, staroé ýpiskopskoé stolicű Zetű. Utverždeno čto zdesü nahodits˙ značitelünűe ostatki eůe iz rane-rimskogo perioda s bogatűmi mozaikami v neskolükih sloev.
Bolüša˙ i reprezentativna˙ rimska˙ zastroéka imeet i mladšie fazű iz vremeni Konstantina Velikogo 4-ogo veka, a ispolüzovalasü i v 6-om veke.
Ranevizantiéska˙ faza značitelüno utverdila obůié vid monastűr˙ kotorűé, sud˙ po ostatkam, suůestvoval eů¸ s 4-go veka. Ýtot sloé soderžat i ostatki slov˙nskih gončarnűh izdelié 6-go veka čto daet dragocennűe svedeni˙ o bűtu i hristi˙nizacii Serbov u Primor˙.
Sleduţůié sloé prinadležit pervoé polovine 9-go veka. On obrazoval vo vrem˙ razrušeni˙ monastűr˙ Arapami, vernee vsego v 841. godu. Tomu že vremeni otnos˙ts˙ i ostatki kamenogo mobiliara iz cerükvi. Lučše vsego on bűl osnovan v 1219. godu, a žiznü v nem gasnet v pervoé polovine 15-go stoleti˙. Ýto sovpadaet s suůestvuţůeé legendoé o trovleniii monahov.
K ţgozapadu ot monastűr˙ raskrűtű ostatki krepostnoé stenű, nižnie časti bašni i drugie monastűrskie sooruženi˙. Obůa˙ forma osnovani˙ monstűr˙ četűrehugolüna˙ čto ne harakterno dl˙ monastűreé srednevekovoé Serbii.
Mladšié arheologičeskié sloé sovpadaet s rekonstrukcieé kotora˙ načalasü v 1827. godu i bolee novűmi zastroékami.
[ Mitropolija Crnogorsko-primorska | Promjena pisma | Mapa projekta | Kontakt ]
