Razgovor: dr Đorđe Janković, arheolog

Srpska Crkva se može pokazati kao naslednik apostolske Crkve Dalmacije

Najveći srpski autoritet za ranu istoriju Slovena i Srba, dr Đorđe Janković, šef je Katedre za srednjevekovnu arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu i profesor na Duhovnoj akademiji u Srbinju. Jedan je od samo četiri aktivna doktora arheologije u SRJ specijalizovanih za srednji vek - dakle za prošlost samih Srba i Slovena - dok se ostalih tridesetak doktora bavi antikom i praistorijom. Dr Janković je poslednjih desetak godina istraživao lokalitete na terenima Kosova, Metohije, Kninske Krajine, Crne Gore i Republike Srpske. Sad rukovodi projektima istraživanja manastira i crkava od IV do XV veka u okolini Trebinja, Boki Kotorskoj, Podrinju i Bosanskoj krajini. Stavovi dr Jankovića o ranoj prošlosti Slovena i Srba izazivaju veliku napetost u nekim istoričarskim i arheološkim krugovima jer je otvorio mogućnost za traženje porekla Slovena u jugoslovenskom Podunavlju, time što je stanovništvo Bačke i Banata u III i IV veku odredio kao bliske Slovenima, a ne Sarmatima, kao što neki i danas tumače. To se poklapa sa mišljenjem ruskih lingvista - naročito Olega Nikolajeviča Trubačova - koji su do ovih pretpostavki došli sopstvenim metodama. Dr. Janković je prvi izdvojio i osobine Srba u ranom srednjem veku, što je opširno argumentovao 1998. u monografiji Srpske gromile.

Nedavno je "Republika" pisala o mogućoj autohtonosti Slovena u jugoslovenskom Podunavlju. Da li to može biti tačno?

Da je kolevka Slovena u Podunavlju, kazuju ne samo ruska predanja, već predanja i druge vrste sećanja na Dunav kod svih Slovena. Na primer, u Konavlima postoji selo Dunavka, a u Albaniji, zapadno od Ohrida, reka Dunavac. Mislim da je slovensko predanje tačno, ali još nije arheološki proučeno i dokazano. Naša arheologija bi mogla da da odlučujući doprinos tom pitanju, ukoliko bi istražili epohu od IV stoleća pre Hrista do I stoleća posle Hrista u Posavini i Podunavlju. Time bi pokrenuli istraživanja u Slovačkoj i Moravskoj, pa bi se brzo našao odgovor. U poslednje vreme pojavila se nova filološka teorija (iz Nemačke) o slovenskoj postojbini severno od Panonije, i odgovarajuća arheološka tumačenja (iz Rusije). Mislim da su takva gledišta omogućena potpunim odsustvom odgovarajućih arheoloških istraživanja u Podunavlju.

Srbi se u antropološkom smislu razlikuju od drugih Slovena, jer pripadamo dinarskom tipu, autohtonom na Balkanu već milenijumima. Da li arheologija ima i druge potvrde za tu različitost?

Mi smo danas pretežno domorodačkog, dinarskog antropološkog tipa, pa se po tome razlikujemo od ostalih Slovena. Međutim, Sloveni su spaljivali pokojne do u Srednji vek, pa je u nedostatku skeletnih ostataka teško rešiti zbivanja u prošlosti antropološkim proučavanjima. Nekoliko slovenskih naroda može se arheološki razlikovati još od IV-VI stoleća. To su za sada Srbi i neka ruska plemena. Srbi se izdvajaju privredom, oblikom stana, pogreba, grnčarijom i drugim. Neke od tih osobenosti mogu se pratiti u prošlost, za sada do IV stoleća.

Zašto nauka tako malo zna o uzbudljivoj prednemanjićkoj istoriji Srba?

Za to ima više razloga, od kojih su jedni iz prošlosti, a drugi su savremeni. Nemanjići su potiskivali sećanje na prethodne velike kraljeve župane i da bi učvrstili vlast i Crkvu; kraljevi dinastije kneza Vojislava iz Duklje potiskivali su sećanje na kneževe Srbije VII-X stoleća, opet da bi učvrstili svoju vlast. Zapadna Srbija je krenula posebnim putem, pre svega zbog pritisaka sa zapada. U svemu su značajnu ulogu imale crkve. Danas naši istraživači radije biraju za proučavanje državu Nemanjića i njihovih naslednika, jer su ovi ostavili dublji trag u narodu kao pravoslavni, ali i zato što su neki naučni tokovi usmereni i sa zapada.

Raška se podrazumevala kao staro jezgro srpske državnosti, međutim, prof. Relja Novaković je dokazivao da je reč o spletu više država u celom Dinarskom nizu . Kako vidite srpski etnički prostor tokom srednjeg veka, a naročito nedovoljno istražene zapadne predele?

U arheologiji je jednostavno odrediti etnički prostor, pod uslovom da su prikupljeni podaci o kulturi. Za razliku od istorije koja po pravilu proučava samo politiku i državu, arheologija može da razlikuje narod od okupatora. Srbima je jasno da granice država i naroda nisu iste - tako je danas, tako je bilo i u prošlosti. Arheologija preko objektivnih materijalnih ostataka određuje prostiranje svake pojedinačne kulture i kroz njih postojanje nacija. Srpska materijalna kultura može se pratiti u kontinuitetu, sa razumljivim širenjima i uzmicanjima, na prostoru od krajina blizu Negotina i Strume na istoku, do Like i Kupe na zapadu, od VI-VII do XX stoleća. Naravno, postoje prirodne razlike između osobenih geografskih područja. Jedno je kraški predeo od Crne Gore do Like, a drugo plodan predeo od Stiga do Banije i Korduna. Hrvatski naučnici su istom metodologijom odredili hrvatsku teritoriju između Cetine i Labina u Istri u IX-XI stoleću (bez Like), što se podudara sa istorijskim podacima i mojim istraživanjima. Smatram da su na severozapadu Srbi nastanjivali Kozaru, Baniju i Kordun, ali u odgovarajućem delu Posavine živeli su i drugi Sloveni.

Odskora neki američki univerziteti podupiru teorije iz XIX vijeka o "bošnjaštvu" koje se nadovezuje na bogumilske zajednice, a prije toga na Ilire. Da li naučni dokazi podupiru hipotezu o "bošnjačkom" etnicitetu?

To je čista politika. Austro-Ugarska je uspostavila Zemaljski muzej u Sarajevu da bi stvorila naciju, slično Slovencima. Ne postoje dokazi o arheološkoj posebnosti Bosne u odnosu na druge srpske krajeve. Ima više rimokatoličkih hramova iz vremena mađarske okupacije i njihovog uticaja, i to je sve. Na primer, kralj Tvrtko II je sahranjen pod nadgrobnom pločom se latinskim natpisom, ali njegovi vojnici pišu ćirilicom (znači pravoslavni su), kao što pokazuje grad Bobovac. Austrougarska je izmislila pojam "bosančica" da bi se napravila razlika prema ćirilici iako su isto pismo, samo da bi nas razdvojili, prevarili. Oni su nadgrobne mramore proglasili za bogumilske, bosanske spomenike, pa im je dat i poseban naziv "stećci" iako takvih naziva za groblja nema, da bi se zaboravilo da su to naša groblja. Njih ima svuda u srpskim krajevima, u Konavlima, Dalmaciji, u današnjoj Crnoj Gori i Republici Srbiji, odnosno u nesumnjivo pravoslavnim oblastima, kao i u portama pravoslavnih manastira, kao što su Krupa, Tvrdoš, Dobrun, Davidovica i Mileševa. Reč je o jednoj od velikih prevara rimo-nemačkih, sračunatoj da se razbiju Srbi, a naši muslimani slude, kako bi se iskoristili kao topovska hrana za njihov račun.

Antropološki i etnografski su zanimljiva predanja o poreklu koje nalazimo u zapadnom Srpstvu. Da li su ona od koristi za arheologe i da li Srbi imaju osnove za svest o svojoj autohtonosti na tlu Bosne i Hercegovine?

Vidite, iako se nastojalo da se u narodu razvije svest kako nas Drina razdvaja - ne od danas, od Drugog svetskog rata ili od austrougarske okupacije, već znatno ranije, od prvih pokušaja de se naše tlo podeli između Rima i Carigrada - zajednički mitovi, deseterci i gusle, postojeći obredi, odnosno duhovna kultura, određuju našu jedinstvenost. Ugrađeno nipodaštavanje srpske istoriografije prema našim mitovima i predanjima, sputava nas da ustanovimo njihovu vrednost, jer je to čisto arheološkim metodama teško izvodljivo. Na primer, poznosrednjevekovni gradovi-utvrđenja istočno od reke Bosne, ukoliko ne nose svoje ime, nazivaju se po pravilu "Grad proklete Jerine", a zapadno od Bosne "Grad Crne kraljice" pa i "Grad Marije Terezije". Očigledno je reč o jednom istom mitu, o nevoljenoj vladarki. Tu su i toponimi "Reljina gradina", "Gradina Ljutica" (Bogdana) na Uni. Sasvim je moguće da su te gradine rodna mesta ili prvobitni posedi onih po kojima su prozvane, koji su stupili u službu Nemanjića i na istoku stekli slavu, zvanja i imanja, što se za Relju Krilaticu, ćesara cara Dušana, i zna. To je prirodno odlaženje vlastelčića-ratnika na istok iz siromašnog dinarskog prostora. Drugi je slučaj sa predanjima o vojvodi Momčilu, njegovom krilatom konju i gradu Pirlitoru, koji ukazuju možda na neka starija vremena i povezanost klisura Tare sa klisurama oko Drvara. Dakle i mitovi pokazuju jedinstvenost današnjeg srpskog etničkog prostora od vajkada.

Iskopavali ste srpske nadgrobne humke (gromile), koje sežu čak do ranog srednjeg veka. Kako posle sedam godina ocenjujete da je kod Grahova pronađena i jedna srpska humka koju možemo datovati u period kraja IV veka?

Ja sam uveo gromile u arheologiju i rešio osnovna pitanja, ali ima još mnogo toga za proučavanje. Gromile - veoma slične onim iz okoline Grahova, koje su pomerile doseljavanje Srba u IV stoleće - uočio sam između Gacka i Nevesinja, ali nisu istraživane. Bilo bi dragoceno naći još istovremenih naselja, kao ono jedno na Drini. To treba da pokrenu oni koji upravljaju nacionalnom kulturom Srba, da usmere sredstva u narodnu kulturu, a ne u širenje tuđe kulture, koja ionako nalazi sama svoj put.

Problemima etniciteta u današnjoj BiH najviše su se bavili hrvatski i srpski naučnici. Gde su razmimoilaženja, a gde se stavovi poklapaju?

Rimokatolička crkva je odavno kroz hrvatstvo izrazila svoje pretenzije na celu Bosnu do Drine i dalje. Ta stanovišta se zasnivaju pre svega na nepravilnom tumačenju podataka o napadima Bugara na Hrvate u IX-X stoleću ili pomena hrvatskog imena u sukobima Srbije i Vizantije sredinom druge polovine XI stoleća. Međutim, tu je niz pitanja nerešen - koje Hrvate napadaju Bugari i gde, jer Bugarska se prostirala od Jadranskog mora do Drave, a Hrvati su živeli izgleda i u današnjoj Albaniji. Hrvatska naučnica Nada Klaić je smatrala da su Srbi živeli u Pounju od početka, a da je Bosna nešto posebno, itd. Naši istoričari se nisu najbolje usaglasili u "Istoriji srpskog naroda" - prikazuje se Bosna u sastavu Srbije X stoleća, ali bez zapadnijih predela; zatim se Bosna isključuje iz istorije Srba XII-XV stoleća, a potom je opet srpska oblast, itd. Poslednja iskopavanja srednjevekovnog groblja u Šipovu, pokazala su put utvrđivanja istine. Utvrđeno je da Srbi žive u Pljevi u VII-IX i XII-XV stoleću. Sada se zapisani podatak iz X stoleće da je Pljeva bila hrvatska oblast, može prihvatiti jedino za doba privremene hrvatske okupacije Pljeve posle sloma Srbije u ratu sa Bugarskom 924. godine.

Istraživali ste mnoge od crkava i manastira, i oni pokazuju da se mora menjati udžbenička slika istorije Bosne i Hercegvoine. Posebno su zanimljivi slučajevi Krupe i Šipova...

Crkve i manastiri su najočigledniji primeri manipulisanja. Pred početak poslednjeg rata, Boris Graljuk iz Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Banja Luci, istraživao je manastir Krupu. Svoja istraživanja je objavio u Arheološkom pregledu za 1986, na srpskom i engleskom jeziku, a u njemu je izneo tumačenje da je Krupa oduvek bila rimokatolički manastir, koji su pravoslavni Srbi preuzeli u XIX stoleću. Po njemu, neistinito je srpsko predanje da je manastir prvobitno bio pravoslavni, da su njegovi monasi proterani i da su onda osnovali Krupu u Dalmaciji 1317. Međutim, iz sada vidljivih zidova, njihovih ostataka i onoga što je on objavio, očigledno je manastir bio rimokatolički u XIV-XV stoleću, ustanovljen na hramu XII-XIII stoleća, a nesumnjivo je pravoslavan od XV stoleća do danas, kako pokazuju nadgrobni mramori. Na žalost nema nikoga da dokumentuje, obradi i objavi istinite podatke o ovom važnom manastiru, da bi se tako opovrgli falsifikati. Nikoga, pa ni meštane Krupe, koji su bili nezadovoljni Borisom Graljukom, danas ne zanima da pomogne utvrđivanje istine o našem manastiru. Zato Krupa, umesto da svedoči o srpskom kontinuitetu na Vrbasu, i davnašnjim progonima pravoslavlja, o kome je Dučić spevao one potresne stihove, sada "dokazuje" da pravoslavni Srbi prisvajaju rimokatoličke hramove, i to u vreme austrougarske okupacije! Tu je i mučenički manastir Moštanica, arheološki neistražen, uz koji se nalazi nigde zabeležena isposnica iz ko zna kog vremena, čiji je pustinožitelj možda značajan za ime manastira. Tu je i niz drugih manastirišta i crkvišta, zaboravljenih od elite srpskog naroda. Olako se odričemo dela svojih predaka; prezirući njihov trud i ljubav uloženu za budućnost, osuđujemo sebe i svoje potomke na prezir, zaborav i nestanak.

Šta su vaša istraživanja pokazala u Tvrdošu, drevnom vladičanskom središtu kod Trebinja?

Tvrdoš je primer kako arheološka istraživanja mogu biti dragocena. Ustanovljeno je da manastirski hram živi od IV stoleća, a da je u manastir uspostavljen u VI stoleću, pa je Tvrdoš jedan od naših najstarijih manastira, koji dokazuje srpski kontinuitet i istorijska prava na tlo.

Šta treba preduzeti na daljem rasvetljavanju prošlosti Bosne i Hercegovine? Kakvi mogu biti naučnim ishodi nekih misterija o prošlosti Srba i drugih naroda ovoga tla?

Treba uvek tragati za istinom, u tome se ne sme posustati, i ona će nam pomoći. Posle otkrića naših ranih manastira u Tvrdošu i na Prevlaci kod Tivta, čija su iskopavanja u toku, očekujem da se kroz iskopavanja nekog manastira ili crkve u zapadnim srpskim predelima (mislim na oblasti od Vrbasa do Pounja), dokažem pokrštavanje Srba najkasnije u VII stoleću, kako svedoči car Konstantin VII Porfirogenit. Time bi bilo rešeno pitanje takozvanih "bosanskih bazilika", i ponovo bi se potvrdio naš etnički prostor u rimskoj Dalmaciji, uključujući svu Krajinu. Naša se Crkva može pokazati kao naslednik apostolske Crkve Dalmacije, a to nije samo pitanje prestiža i ravnopravnosti sa drugim crkvama što ih uspostaviše apostoli, već odgovornosti za dobijenu blagodat, odnosno pruženu priliku da se krene pravim putem. Mislim da bi bilo korisno za sav narod da spozna svoju prošlost, kako više ne bi ponavljao greške, i tako stekao budućnost.