Milica Janković, arheolog

Zetska Mitropolija na Prevlaci u XV veku

[Saopštenje sa naučnog simposiona "780 godina Zetske episkopije", Miholjska Prevlaka - Beograd, 1999. Zbornik u štampi.]

Pre skoro dvesta pedeset godina u prvoj istoriji Crne Gore ^[1] naslućena su tri najvažnija pitanja vezana za Prevlaku Svetog arhangela Mihaila u XV veku: kada se i kako mitropolijsko sedište premestilo sa Prevlake, zatim, kada su i kako stradali prevlački kaluđeri, i najzad, kada je i kako srušena velika, saborna crkva. Rešavanje ovih pitanja moglo je da započne pre više od sto godina, nakon obrade i publikovanja prevlačkih ruina od strane krtolskog učitelja Mladena Crnogorčevića.^[2] On je u Starinaru, uz crteže i planove zatečenih ostataka, preneo istoriju nasilnog gašenja manastira u XV veku, sačuvanu u narodu i objavljenu u pripoveci Stjepana Mitrova Ljubiše "Prokleti kam". ^[3] Od tada su istoričari prikupili i publikovali mnoštvo izvora o manastiru Svetog arhangela Mihaila,^[4] a pre više od trideset godina dali i svoje tumačenje događaja iz XV veka u prvom sedištu Zetske episkopije.^[5] Svedeni, odgovori naše istoriografije na postavljena pitanja glase: mitropolit se, po svoj prilici već krajem XIV veka, povukao u manastir Prečistu Krajinsku; monasi su postepeno napuštali Prevlaku u periodu od kraja HIV do četrdesetih godina XV veka; velika crkva je tokom prve polovine XV veka oronula i propala usled zapuštenosti.^[6]

Arheološka istraživanja najsvetijeg mesta u Boki Kotorskoj, kako se Prevlaka određuje kod mesnog stanovništva, početa su kasno, u drugoj polovini dvadesetog veka (1956. god.), ubrzo su naglo prekinuta,^[7] i nastavljena tek 1997. godine. ^[8] Već prvi, početni rezultati današnje faze arheoloških iskopavanja ne podudaraju se sa tumačenjima nastalim dosta davno, samo na osnovu sačuvanih zapisanih podataka. Toj razlici doprineo je i manjak istorijske građe iz perioda od kraja XIV veka do 1431. godine iz Kotorskog arhiva,^[9] inače glavnog izvorišta dokumenata za lokalne događaje u XV veku, a i ne baš minuciozna obrada pisanih podataka o sudbini manastira u toku druge polovine toga stoleća.^[10] S druge strane, arheološka slika nalazišta kojom se sada raspolaže ne može dati tačne datume događaja i odgovoriti na mnoga pitanja koja proizlaze iz nepodudarnosti arheoloških otkrića i istoriografije Prevlake toga vremena, zato što su iskopavanja u toku a arheološkom metodologijom obrađeno je manje od jedne četvrtine lokaliteta. Uz ovo, istraživanja umetničkih dela u plastici, na ikonama i rukopisima sa Prevlake iz XV veka još su na početku, a antropološka, etnološka i druga tek predstoje. Ipak, disharmonija između istoriografije i tradicije, u kojoj su tumači istorijskih zbivanja i pamćenje naroda na dijametralno suprotnim stanovištima, tako je velika da zahteva od sadašnjih istraživača da nešto učine odmah, bez obzira što je za pouzdano zaključivanje još rano.

To su razlozi sačinjavanja nove sistematizacije, upoređivanja i kategorizacije svih danas raspoloživih podataka o sedištu Zetske episkopije u XV stoleću jer se tako mogu dobiti pouzdaniji odgovori, grupisati pretpostavke i smanjiti broj otvorenih pitanja. Prilikom klasifikacije izvora primenjivani su isti kriterijumi, bez obzira da li su izvori istorijski, arheološki, likovni ili kakvi drugi, a sistematizacija je, osim po hronologiji i tematici, napravljena i prema mestu pa i broju, odnosno učestalosti srodnih informacija. Pri tome se pokazuje da su neposredni a savremeni podaci malobrojni. Takođe se primećuje da su ranije upotrebljavani mnogi posredni, teritorijalno i vremenski udaljeni izvori za tumačenje događaja, korišćeni uz neku vrstu selekcije. Ipak je ostalo nejasno koji su kriterijumi upotrebljavani pri odbacivanju pojedinih podataka, odnosno davanju prednosti nekima od njih. Stoga su sada sve informacije koje se posredno vezuju za Prevlaku Sv. arhangela Mihaila u XV veku grupisane u kategorije upotrebljivosti: prva grupa daje rešenja, druga grupa daje pretpostavke, a u poslednjoj su podaci koji upoređeni sa drugim izvorima omogućuju dalja istraživanja. Podrazumeva se daje u trećoj kategoriji najviše posrednih podataka, koji za ovu priliku nisu detaljnije obrađeni, ali su zato najpodsticajniji za budući rad.

Tokom klasifikacije izvora pokazalo se da prema trenutno raspoloživim podacima neće biti mogućno približiti se zadovoljavajućem rešenju pitanja o boravištu mitropolita, jer arheologija teško daje rezultate na polju kretanja jedne ličnosti. Sa druge strane, pisani istorijski izvori su najčešće beležili prisustvo mitropolita na različitim mestima u trenucima nekih događanja, a retko u mestu gde se podrazumeva da boravi. Vezujući putovanja mitropolitova za pomeranje sedišta Zetske mitropolije u sigurniju unutrašnjost zemlje, što se nesumnjivo desilo u drugoj polovini XV veka, istoričari su izmeštanje sedišta mitropolije sa Prevlake pomerili pedesetak godina unazad, na kraj XIV stoleća, u vreme za koje, kako sami kažu, izvori nedostaju. ^[11] Oslonac za ovakav stav, koji je još 1930. godine u istoriju Prevlake uveo Ivo Stjepčević, bilo je životarenje rimokatoličkog samostana Sv. Jurja pod Perastom početkom XV veka,^[12] čije se stanje nikako ne može preslikati na sedište pravoslavne mitropolije krajem XIV stoleća. Može se reći da zaključak istoriografije o vremenu iseljenja mitropolije sa Prevlake nije argumentovan. Stoga se odgovor na prvo pitanje mora, za sada, tražiti u širem hronološkom okviru, ograničenom sa jedne strane malo verovatnim krajem XIV veka, a sa druge sredinom XV stoleća.^[13] Treba napomenuti da je u tom periodu bilo moguće i više privremenih premeštanja, usled ratnih zbivanja, pre no što je Zetska mitropolija trajno iseljena. Konačno preseljenje sedišta mitropolije ne treba mešati sa mitropolitovim izbivanjima sa Prevlake, ma koliko ona bivala duga i česta.

Već pri postavljanju pitanja o tome kada su i kako stradali prevlački kaluđeri pokazuje se drugačiji pristup novih istraživanja, jer se ponovo pokreće tema koju su istoričari zatvorili zaključcima: "Tu verovatno više nije bilo nijednog kaluđera. Postepeno su nestajali..." i "Stari manastir je opusteo pre no što su Turci 1439. prvi put pokorili srpsku despotovinu."^[14] Iz reči da su kaluđeri "nestajali" a manastir "opusteo" ne proizlazi zaključak da stradanja monaha nije ni bilo, već pre da ono, ukoliko ga je bilo, nije razlog zamiranja manastira. Studija Ivana Božića pod nazivom "0 propasti manastira Sv. Mihaila na Prevlaci"^[15] govori, na posredan način, o laganom, postepenom, gotovo spontanom odlasku pravoslavnih monaha iz najsvetijeg mesta Boke, zato što su vremena bila nesigurna.^[16] Pošto stradanje kaluđera istoričari posle Stjepčevića nisu obrađivali, pa se u fundamentalnom delu kakvo je Istorija Srpskog naroda ^[17] ono i ne pominje, izgleda da su ga dotadašnji istraživači smatrali nebitnim ili nisu rešili važne zagonetke Prevlačkog predanja i stoga o njima ćute. Indikacija za pretpostavku da je priča o stradanju kaluđera u istoriografiji kategorisana na neki poseban način pa je zato prećutana, nalazi se u završnim rečenicama poslednjeg pasusa poglavlja "Potiskivanje pravoslavlja" iste istorije: "Nemoćni pred silnim osvajačem, Srbi su već u XV veku krenuli da traže oslonac u svojoj prošlosti, pa su neke događaje i glavne učesnike u njima počeli da kite legendom, koja je za ljude dobijala značaj čvrste istine. Sama srpska crkva je u novim okolnostima morala negovati predanje i nuditi ga vernicima kao nadu i okrepljenje."^{[18 ]} Navedeni tekst, po kome crkva neguje predanje ne po svom pozivu nego iz nemoći pred silinom osvajača, a narod od iste sile ne strada nego svoje stradanje izmišlja, sam je po sebi besmislen. Ako se konkretan slučaj Prevlake, sa brojnim dokazima o kotorsko-mletačkom, odnosno rimokatoličkom potiskivanju sedišta Zetske mitropolije baš u pravcu turske sile, i predanje o trovanju kaluđera, uporede sa završnicom poglavlja o potiskivanju pravoslavlja, nastali paradoks je dovoljan razlog da se pokrene pitanje o stradanju monaha zatvoreno diskvalifikacijom istorijskog pamćenja naroda i njegove crkve na način koji je Stjepčević predložio^[19] a potonji tumači nadgradili do besmislice. Ali, za ponovno otvaranje pitanja navedeno nije bilo najvažnije. Odlučujuća je bila stalna težnja mesnog stanovništva da manastir obnovi. Koliko je monaha stradalo pokazaće se po završetku arheoloških iskopavanja, a kako su stradali tek nakon obavljanja antropoloških i hemijskih analiza koje slede posle arheoloških istraživanja. Na današnjem nivou saznanja može se reći samo da su neki prevlački kaluđeri sigurno postradali. Ovo se dogodilo najverovatnije između 1439. i 1441/14412. godine, jer je to period za koji među sakupljenim podacima nema protivrečnih. Arheolozi su uočili ostatke ljudskih skeleta izvan grobnih raka, za manastire neobičnu pojavu, što ukazuje na nesahranjene pokojnike ili premetanje grobova na nedoličan način. Crnogorčević je, po izvodu iz nekog izgubljenog rukopisa, zatiranje manastira vezivao za 1441. godinu. Prema podacima koje navodi Božić, 1441/2. godine u manastiru prvi put služi sveštenik, pop Bogiša, a ne monasi.^[20]

Odgovoru na pitanje kada je i kako srušena saborna crkva Sv. Arhangela Mihaila na Prevlaci arheologija može najviše da doprinese poređenjem sa rezultatima arhitektonskih i seizmičkih istraživanja. Kako su ovi poslovi tek okvirno urađeni,^[21] i odgovori se nalaze u granicama logičnih pretpostavki. Odmah treba reći da već stanje ruševina na terenu ne ide u prilog dosadašnjem tumačenju o spontanom zarušavanju hrama usled napuštenosti, starosti, oronulosti. Naprotiv, još i danas postoje, na uglavnom razidanoj velikoj crkvi, za svakoga vidljivi, ostaci tri krupna građevinska zahvata koji rečito svedoče o nepristajanju na propast svetilišta. Najstariju od ovih intervencija čine donji delovi dva masivno zidana kontrafora (podupirača), smešteni sa spoljne strane južnoga zida crkve. Za njihovu izgradnju iskorišćena je unutrašnjost zgrade iz HIII veka,^{[22 ]} čime je taj njen deo isključen iz upotrebe zarad očuvanja hrama. Najverovatniji razlog podizanja kontrafora je pukotina pravca istok-zapad, nastala na glavnoj osi crkve usled zemljotresa. Vreme kada se to dogodilo ograničava se sa jedne strane nekim mogućim a nezabeleženim potresom u XIV stoleću, bez katastrofalnih posledica, i sa druge strane, najkasnije, zemljotresom iz 1429. godine o čijem intenzitetu nema zabeleženih podataka. Pozniji, bolje dokumentovani potresi, među kojima je prvi naredni iz 1461. godine bio katastrofalan, ^[23] nisu mogli uzrokovati izgradnju kontrafora jer je u to doba velika crkva Sv. arhangela Mihaila bila ruševina, koja je, po objavljenim izvorima, poslednji put služila 1445. godine.^[24]

Zemljotres iz 1461. godine, mogao je biti uzrok definitivnog rušenja crkve, jer su preostala dva građevinska poduhvata učinjena kasnije, unutar • ruševina velikog hrama, kao skromne, ali jasne, akcije na oživljavanju najveće svetinje Prevlake. U unutrašnjosti središnog oltarskog prostora započeta je gradnja manje apside, a proskomidija je prezidana u crkvicu. ^[25] Vreme u kome su učinjena ova dva zahvata za sada nije određeno, ali se kreće u okvirima od druge polovine XV do početka XVII stoleća. Pouzdano je samo da podizanje ovih objekata nije teklo istovremeno jer je pri izgradnji crkvice nad proskomidijom oštećena manja, samo započeta apsida, ujedno sa apsidom sabornog hrama (sl. 1).

Slika 1: obnove na istočnom delu crkve Sv. Arhangela Mihaila posle raziđivanja u drugoj polovini XV veka

Stariji od ova dva objekta izveden je po ugledu na sabornu crkvu Sv. arhangela Mihaila, čisto, od istog materijala, tako da su namere graditelja jasne. Zaustavljanje radova moglo je nastupiti milom ili silom, ali nije jasno ni kada se to dogodilo. Proskomidija je uobličena u samostalnu, grobljansku crkvu oko koje je sahranjivano domaće, pravoslavno stanovništvo nakon zatiranja manastira. Ako se za ovaj hram veže događaj iz tridesetih godina XVII veka, o sukobu Marina Druška sa svojim biskupom zbog odbijanja da neku crkvicu ustupi biskupu za bogosluženje jer se ona već koristi kao konačište za služinčad i skladište za alat,^[26] vreme u kome je mogao biti izgrađen taj objekat ograničava se na XVI stoleće. Rezultati predstojećih istraživanja pomoći će u sužavanju širokih hronoloških okvira za svaki od očuvanih građevinskih zahvata, ali i ovako datirani, vidljivi arhitektonski ostaci na glavnom hramu isključuju tumačenja o nebrizi kao razlogu njegove propasti.

Slika 2: Sgrafito zdela iz sloja stradanja dvadesetih godina XV veka

Kako je, u ograničenom periodu od šesnaest godina (1445-1461), velika crkva mogla postati ruševina na više načina, od kojih je jedan - zemljotres - već pomenut, na ovome mestu treba se vratiti Crnogorčeviću. On piše: "Manastiru nije nanešen glavni kvar topom, nego kakvim eksplozivom. Topovi razagnaše narod sa sv. arhanđelske svečanosti, i oštetiše dijelom hram, pak je za tim ostalo lagumisano." ^[27] Iz ovog dela teksta proizlaze dve faze rušenja, od kojih za prvu, Crnogorčević daje i materijalne dokaze: "Izim toga nahodilo se na Prevlaci: ... kamenih i željeznih lopti ..." ^[28] Nije verovatno da su i dve vrste đuladi izmišljene. Naprotiv, ona su dokaz razaranja ne samo u srednjem veku (kamena đulad) nego i kasnije. U vremenu o kojem se govori, topovima je bilo moguće naneti štetu crkvi već napukloj u zemljotresu. Takva je, kasnije, samo lakše srušena. Kada se to tačno dešavalo, da li ujednom ili u više navrata, i da li u zemljotresu, teško će se saznati zato što je crkva razidana. Pouzdano je samo da je hram Sv. arhangela Mihaila poslužio kao izvorište valjanog građevinskog materijala za velike obnove crkve Sv. Trifuna u Kotoru, gradu u kojem su završile i neke ikone sa Prevlake.^[29]

Slika 3: Čaša sa "kapima" iz sloja stradanja dvadesetih godina XV veka

Do sada izvedena iskopavanja u jugozapadnom delu manastirske porte, započeta 1997. godine, nedvosmisleno potvrđuju sliku brojnih dramatičnih događaja u posmatranom periodu. To se ogleda u potpuno poremećenim stratigrafskim odnosima od površine do dubine od preko pola metra, i mnoštvom vremenski nepodudarnog materijala u sasvim usitnjenom stanju, bez prisustva dragocenosti. Nedostatak podataka o prirodnom naslojavanju i minimalna očuvanost ulomaka predmeta iz svakodnevnog života ovde su dokaz pljačke, razaranja i obnavljanja, a ne zapuštenosti koja snađe Prevlaku. Prema delom obrađenoj arheološkoj građi, izgleda da na terenu u neposrednom okruženju crkve Sv. arhangela Mihaila tragova života nema samo povremeno, i to kratko. Tokom prve polovine XV stoleća bilo je izgleda više pokušaja. zatiranja manastira, ali potom, sve do kraja istoga veka i pokušaja njegovog obnavljanja. Najstarije ustanovljeno rušenje dokumentovano je nalazima srpske sgrafito keramike, izrađene u maniru kasne vizantijske umetnosti u domaćim grnčarskim radionicama, i staklom osobenim za kraj XIV i sam početak XV stoleća (sl. 2-3).^[30]

Slika 4: Sgrafito tanjir iz sloja stradanja sredinom XV veka

Materijal tako određuje vreme jednog stradanja manastira u period između 1420. godine i kraja te decenije. To se podudara kako sa pojačanim pritiskom Kotora na Prevlaku tako i sa zemljotresom iz 1429. godine. Narednom stradanju pripada mnogo pokretnih nalaza sa osobinama prve polovine i sredine XV veka (sl. 4-5), ^[31] što možda govori o jednoj velikoj nevolji, ili više vremenski bliskih, oko 1450. godine. Ovo je period (1439 - 1461) zgusnutih dramatičnih događaja ne samo u manastiru Sv. Arhangela Mihaila, nego i na mnogo široj teritoriji.

Slika 5: "Panik" boca iz sloja stradanja sredinom XV veka

Zato arheološki nalazi sa Prevlake, trenutno, samo potvrđuju poznato. Poslednje stradanje koje se dotiče ove teme vezano je za prve decenije XVI veka. Ono je obeleženo nalazima uvoznog stakla i bokala od majolike, kao i proizvodima domaće grnčarske radionice u novom maniru slikanja isključivo sivoplavom bojom (sl. 6-7). ^[32] Otkriveni materijal argumentuje obnove iz druge polovine ili samog kraja XV veka, u koje se, za sada, pouzdano može ubrojati bar starija od građevinskih intervencija unutar ruševina sabornoga hrama.

Slika 6: Stakleno kandilo iz sloja stradanja u prvoj četvrtini XVI veka

Na sadašnjem nivou saznanja sažeti odgovori na tri osnovna pitanja vezana za Prevlaku Svetog arhangela Mihaila u XV veku bili bi sledeći: sedište Zetske mitropolije konačno je preseljeno sa Prevlake verovatno krajem tridesetih ili početkom četrdesetih godina XV stoleća; neki prevlački kaluđeri postradali su izgleda između 1439. i 1441/2. godine; saborna crkva je srušena, moguće u više nedaća, u periodu od 1445. do 1461. godine, da bi do kraja veka doživela i prvi pokušaj obnove.

Slika 7: Slikana zdelica iz sloja stradanja u prvoj četvrtini XVI veka

Rezultati do kojih se danas došlo ohrabrujući su zbog toga što je u poslednjih nekoliko godina, uporedo sa početkom iskopavanja u najsvetijem mestu Boke, započeto i objavljivanje arheološke građe iz Kotora kao i nalaza sa hidroarheoloških istraživanja.^[33] Zahvaljujući i ovim novim saznanjima, može se reći da u manastiru nema arheološkog materijala koji prati naselja iz perioda od sredine XVI do kraja XVII veka. Zato je nastavak svestranih istraživanja, kako na Prevlaci tako i u njenoj okolini, izričit uslov za bolje osvetljavanje brojnih zagonetki, pa i onih netaknutih, koje u naše Južno primorje XV veka postavlja prvo sedište Zetske episkopije, mitropolijski manastir Svetog arhangela Mihaila.

Fusnote

¹ Mitropolit Petrović V., Istoria Černie Gore, Moskva 1754, nepristupačno, prema Crnogorčević M., Miholjski zbor u Boci Kotorskoj, Starinar, god. X, knj. 1-2, Beograd 1893,30.

² Crnogorčević M., nav. delo, 1-73.

³ Isto, 28-30.

⁴ Najvažnije izvore je publikovao, preveo i dao tumačenje Ivo Stjepčević u: Prevlaka, historijska rasprava, Zagreb 1930, 1-73, preštampano iz "Bogoslovske Smotre" broj 3. god. 1930.

⁵ Božić I., O propasti manastira Sv. Mihaila na Prevlaci, Nemirno Pomorje XV veka, Beograd 1979, 83-91, preštampano iz Anala Filološkog fakulteta 7 (1967), 75-82, (dalje: O propasti...):

⁶ Isto, 84,88.

⁷ Korać V., Prevlaka u Boki Kotorskoj, Starinar, IH-H, Beograd 1959, 388-389.

⁸ Janković Đ. sa saradnicima, Miholjska Prevlaka, Istraživanja u 1997, Glasnik SAD 14, Beograd 1998,137-142.

⁹ Najstariji dokument Kotorskog arhiva koji u navedenom delu daje I. Stjepčević je iz 1431. godine. I. Božić u radu Crna Gora u doba oblasnih gospodara, Istorija Crne Gore 11/2, 179, piše da su posle 1420. godine nestale sve isprave iz gradske kancelarije koje bi se odnosile na prava kako same Opštine tako i pojedinaca, ili bi govorile o pravima nad Prevlakom i njenom metohijom. Isti, O propasti..., 88 : " ...od kraja XIV veka nema u Kotoru sačuvanih arhivskih knjiga..."

¹⁰ Sam Stjepčević u navedenom delu na strani 30 kaže da događaje posle 1461. godine ne obrađuje jer je tada crkva Svetog arhangela Mihaila bila u ruševinama.

¹¹ Božić I., O propasti.., 88.

¹² Isto, 84, sa napomenom 6.

¹³ Svakako ne pre 1441-1442. godine, jer se u to doba mitropolit pouzdano nalazi u Budvi (po Božić I., O propasti.., 88, 89); u stvari, to je prvi zabeleženi duži boravak mitropolita van Prevlake, koji bi se mogao povezati i sa konačnim izmeštanjem sedišta mitropolije.

¹⁴ Božić I., O propasti ..., 88, 90.

¹³ U toj istorijskoj studiji, ključnoj za sve ovde pokrenute teme, zanemarena je činjenica da nije reč o običnom manastiru, već o sedištu mitropolije.

¹⁶ Isto, 88-89. Autor misli na vreme od kraja XIV veka do 1437. godine kada kaže da je manastir verovatno pust.

¹⁷ U Istoriji srpskog naroda, tom II, Beograd 1982., u poglavlju Potiskivanje pravoslavlja, na strani 284, Ivan Božić piše:"Tokom prvih 30 godina XV veka, na Prevlaci se nalazio samo jedan monah - Roman..."

¹⁸ Isto, 288.

¹⁹ Stjepčević I., nav. delo, 55: "... teško je vjerovati, da se radi o narodnoj predaji. Radi se radije o izmišljotini..."

²⁰ Janković Đ. i saradnici, nav. delo, 141; Crnogorčević M., nav. delo, 28, sa napomenom 1; Božić I., O propasti .., 98.

²¹ Od seizmike je za sada publikovan popis sa jačinama zemljotresa u Boki: Lalošević I., Aseizmičke karakteristike crkve Sv. Luke u Kotoru, naučni skup "Crkva Sv. Luke kroz vjekove", Kotor 1997, 52, prema u nap. 1: Mihajlović J., Seizmički karakter i trusne katastrofe našeg Južnog primorja, SAN, posebna izdanja, knj. CXL., Beograd 1947,12-18. Arhitekta-istraživač velike crkve, akademik Vojislav Korać, neke od rezultata radova prikazao je u izveštaju sa istraživanja: Korać V., nav. delo, 388-389; Isti, Studenica Hvostanska, Beograd 1976,105, sl. 161/8; Isti, Ostaci materijalne kulture, Tivat, Beograd 1983, 28-29.

²² Janković Đ. i saradnici, nav. delo, 141.

²³ Lalošević I., nav. delo, 52.

²⁴ Stjepčević I., nav. delo, 36, publikuje nalog Franuše Druško od 4. avgusta 1445. godine da se pošalje sveštenik u crkvu Sv. Mihaila na Otoku da održi službu za njenu dušu. Na strani 67. priložen je dokument iz 1461. godine kojim se preuzima posed crkvica Sv. Marije i Sv. Nikole smeštenih uz ruševinu crkve Sv. Mihaila.

²⁵ Crnogorčević M., nav. delo, 9-12, Tab. I, plan.

²⁶ Stjepčević I., nav. delo, 59-61, citirana i prevedena Druškova žalba protiv biskupa upućena prokuratoru Mletačke republike.

²⁷ Crnogorčević M., nav. delo, 28.

²⁸ Isto. 36.

²⁹ Stjepčević I., nav. delo, 17, navodi dokument od 5. novembra 1688. god. po kojem stubovi Sv. Trifuna u Kotoru i ikona Sv. Ane potiču sa Prevlake. Danas se, nakon detaljnih istraživanja te crkve, zna da ovo nije i jedino što je tokom vekova prenošeno u Kotor.

³⁰ Na našoj teritoriji još uvek je najbolje datovan analogni materijal sa iskopavanja Dušice Minić na Stalaću jer obuhvata period od 50 godina (1371/1389 - 1413/1425): Minić D., Stanić R., Vukadin O., Đorđević S., Srednjovekovni Stalać, Kruševac 1979, 25 (staklo), 29- 31 (sgrafito grnčarija). Slikani zatvoreni oblici dobro su datovani putem posuda sa ostavama novca sa kraja XIV veka u: Gaj - Popovic. D, Ceramic vessels in which were found medieval coins, Balcanoslavica 3, Prilep - Negotin 1974, 52, T. 11/6. Prevlačka sgrafito keramika, osim omiljenog srpskog motiva šestolisne rozete, ima pojedinačne spirale u vidu pužića i lišća bršljana, ukrase česte u radionicama Soluna u XIV veku: Papanikola - Bakiritzi., Byzantine glazed Ceramics, The Art of Sgraffito, Athens 1999, 84-86, 211-212. Staklo izgleda dolazi sa juga, istoka i zapada: Williams K. Ch., II and Zervos H. O., Frankish Corinth: 1992, Hesperia, vol. 62: num 1, Athens 1993, 22 - 30, Fig. 6-9; Gasparetto A., La verrarie venittiene et ses relations avec le Levant balkanique au Moyen age Srednjovekovno staklo na Balkanu (V - XV vek), Beograd 1975, 143 -154.

³¹ Domaća sgrafito grnčarija koja obeležava stradanja sredinom XV veka razlikuje se od one iz prethodnog perioda samo po skromnoj pojavi svetle, sivoplave gleđi uz uobičajenu mrku i zelenu. Nalazi stakla imaju najviše analogija u materijalu XV veka iskopanom na Bobovcu i u Kraljevoj Sutjesci: Anđelić P., Bobovac i Kraljeva Sutjeska, Sarajevo 1973,129-132, 188-197. Moguće poreklo ovoga stakla detaljno je obrađeno u: Han V., Tri veka Dubrovačkog staklarstva, Beograd 1981, 77-88.

³² Omodeo A., Bottigilie e bicchieri nel costume italiano, Milano 1970, 5 - 46, sa primerima analogne majolike i stakla italijanskih majstora iz perioda od poslednjih decenija XV do tridesetih godina XVI veka na stranama: 24, 30-31, 45. O staklarstvu Dubrovnika, iz kojeg verovatno potiče bar deo nalaza sa Prevlake, detaljno se govori u: Han V., nav. delo, 103 - 152. Domaća sgrafito grnčarija toga doba, sa urezanim i raznobojnom gleđi istaknutim ukrasom i na spoljnoj strani zdela, opšta je pojava u postvizantijskoj produkciji Grčke: Papanikola - Bakiritzi D., nav. delo, 249 - 257. Proizvodnja ovakve keramike u radionicama Prevlake naglo se smanjuje usled sve veće potražnje posuđa ukrašenog po tadašnjem ukusu stanovništva zapadnog Mediterana.

³³ Križanac M., Srednjovekovno staklo iz crkve Sv. Mihaila u Kotoru, Glasnik Srpskog arheološkog društva 9, Beograd 1993, 76-83; Ista, Zdele sa ljudskim i životinjskim predstavama iz crkve Sv. Mihaila u Kotoru, Zbornik Narodnog Muzeja HVI-2, Beograd 1998, 125-129; Ista, Zgrafito zdele iz crkve Sv. Mihaila u Kotoru, Glasnik srpskog arheološkog društva 15-16, Beograd 2000, 107-117; Panić S., Hidroarheološko istraživanje podmorskog lokaliteta "Rt Kabala", Glasnik srpskog arheološkog društva 13, Beograd 1997, 253-271.