III ISTORIJA

Predrag Savić

ARHIJEREJI S PREVLAKE

Prevlaka je bila i ostala zemlja srpske duhovnosti i Pravoslavlja. Ni silno rušenje ni ubistva monaha u 15. veku, u narodu nisu izbrisali osećaj i sećanje da je tu bilo sedište prve Zetske episkopije.

Kada se govori o ovoj Prevlaci, neizbežan je i pomen na zetske episkope i mitropolite, koji su potekli iz Prevlačkog manastira, ili su, pak, u njemu imali episkopsku katedru sve do sredine 15. veka. Najčešće su pominjana imena Ilariona, prvog zetskog episkopa, i Svetog Evstatija Prvog Prevlačkog, arhiepiskopa srpskog, tj. šestog po redu poglavara Srpske Crkve.

Kada je u pitanju Ilarion, prvi zetski episkop hirotonisan od Svetog Save, u raspravama o njemu se išlo toliko daleko, da se čak tvrdilo da nije ni postojao (istoričar M. Purković). Drugi su, opet, vodili rasprave oko njegovog imena tvrdeći da se on nije zvao Ilarion već Ilarije. Sva ta nagađanja demantuje jedan stari natpis na grobnici u manastiru Vranjini, gde, prema istraživanjima Ljub. Stojanovića, doslovce piše:

"Ovdje se prestavi rab Božiji Ilarijon, jepiskop zetski, graditelj ovoga svetoga mjesta". Da je Ilarion zaista bio prvi episkop zetski i ktitor manastira Vranjine, tj. da povelja Svetog Save iz 1233. godine nije falsifikat, potvrdio je Vladimir Mošin u opsežnom istraživanju pod imenom "Povelja Svetog Save manastiru Svetog Nikole u Vranjini, Sveti Sava - Spomenica osamstogodišnjica rođenja", objavljenom u Beogradu.

Daje narod koji čuva sećanje o Ilarionu Prevlačkom, nekadašnjem igumanu carske lavre Svetog arhanđela Mihaila i prvom zetskom episkopu u pravu, potvrdio je veliki duhovnik, graditelj i istoričar Njegovo Preosveštenstvo vladika šumadijski g. dr Sava (Vuković) u jednoj od najboljih knjiga o istoriji SPC - " Srpski jerarsi, od devetog do dvadesetog veka", Kragujevac 1996. godine.

Uz Ilariona Prevlačkog, oko 1219. godine, kao još jedan zetski episkop u Boki, u "Azbučniku Srpske pravoslavne crkve" pominje se German I. Kao sledeći zetski episkop, sa sedištem na Prevlaci, pominje se Neofit, po čijem nalogu je napisana, tj. prepisana Ilovička krmčija, i to za crkvu Sv. arhanđela u Ilovici. Svi istoričari su jednodušni u oceni da je Ilovica, u stvari, stari naziv za Prevlaku (Tomba), na istočnoj obali Tivatskog zaliva. Otuda se za manastir Sv. Arhanđela Mihaila na Prevlaci, može naći i naziv "manastir u Ilovici ili Tumbi". Istoričari uglavnom navode da je Neofit kao zetski episkop sa sedištem na Prevlaci upravljao eparhijom između 1260. i 1270. godine. Ovakav zaključak se izvodi iz činjenice daje izvesni Bogdan već pomenutu Ilovičku krmčiju pisao između 1. septembra 1261. i 31. avgusta 1262. godine, po julijanskom kalendaru. Skromna istraživanja autora ovog teksta ukazuju da je Neofit ipak znatno ranije dobio episkopsku mitru. Jedan od krunskih dokaza za to je i činjenica da je Sveti Evstatije monaški postrig primio oko 1250. godine i to zahvaljujući episkopu Neofitu. S obzirom da je Sv. Evstatije morao da prođe i iskušeništvo, a da ga je i u manastir Prevlaku primio, a potom i zamonašio Neofit, moglo bi se pretpostaviti da je Neofit postao episkop i pre 1250. godine, ali i da je jedan duži period pre toga bio iguman prevlački.

Sveti Evstatije, arhiepiskop srpski, kao mladić stigao je na Prevlaku i to sa obrazovanjem koje je stekao od privatnih učitelja, što ukazuje na njegovo vlastelinsko poreklo. U ovoj carskoj lavri produbio je svoja znanja i učvrstio veru. Kako pojedini istoričari beleže, tu se od kaluđera uči bogoslovlju i poretku. Nema sumnje da je u to vreme pridvorna škola na Prevlaci imala veliki ugled i da je bila rasadnik najboljih bogoslova. U čin jeromonaha rukopoložio ga je episkop Neofit, posle čega Evstatije odlazi na Svetu Goru Atonsku, gde je od 1262. do 1265. godine bio iguman Hilandara.

Na tronu zetskog episkopa Evstatije je oko 1270. godine nasledio svog duhovnika Neofita. Za arhiepiskopa srpskog izabran je 1279. godine po smrti arhiepiskopa Joanikija. Srpskom crkvom Evstatije je upravljao sve do smrti 4. januara 1286. godine. Sahranjen je prvo u Žiči, a potom prenet u Pećku patrijaršiju, gde je počivao do 1737. godine, kada je zbog drugog austro-turskog rata patrijarh Arsenije IV Šakabenta sa svim kaluđerima, moštima svetitelja i ostalim dragocenostima morao da krene u seobu.

Ko je, posle Evstatijevog izbora za arhiepiskopa, nasledio zetsku episkopsku katedru, nemoguće je pouzdano reći. Ime episkopa zetskog Jovana pominje se posle 1279. godine, pa sve do 1304. godine, tako da nije isključena mogućnost da je ovaj arhijerej u dva navrata bio postavljan za zetskog episkopa.

Prema Sinodiku pravoslavlja, German II bio je episkop zetski od 1286. do 1292. godine. O ovom episkopu nema drugih značajnijih pomena. Na episkopsku katedru na Prevlaci potom dolazi Mihailo I, oko 1293. godine, koga, prema Pljevaljskom sinodiku, nasleđuje episkop Andrija (na nekim mestima pominje se kao Andreja) i to krajem 13. i početkom 14. veka.

Od 1305. do 1309. godine zetski vladika je Mihailo II. Prema pisanju Boža Mihailovića, zetska episkopska katedra na Prevlaci, 1346. godine, podignuta je na rang mitropolije. U Pomjaniku episkopa-mitropolita Crnogorsko-primorske eparhije kao prvi mitropolit pominje se Jevtimije, koji je, po svemu sudeći, bio episkop u prvim decenijama 14. veka.

Kao sledeći mitropolit zetski navodi se David I. Episkop šumadijski g. dr Sava Vuković, kod imena Davida I, obeležio je period od 1391. i posle 1396. godine. Ime istog mitropolita Davida I pominje i Marija Janković ("Episkopije i mitropolije Srpske crkve u srednjem veku", Beograd 1985. godine), i to zbog jedne parnice vođene 9. aprila 1431. godine (svi datumi su po julijanskom kalendaru) između Kotorana braće Bubanića i Bogete Miošića sa Brda (Tombe). Vladika Sava i Marija Janković u svojim delima navode i sledeće: " Isti mitropolit nalazi se pomenut i u tužbi kaluđera Romana od 19. juna 1431. godine protiv nekih Bogdašića. Prilikom svedočenja, utvrđeno je da je baštinu, za koju se tužio Roman, dao još 36 godina ranije mitropolit njegovom ocu, što znači još 1395. godine. Očigledno se radi o istom mitropolitu Davidu I". Davida I koji je umro, najverovatnije posle 1396. godine, nasledio je mitropolit Arsenije (posle 1396. do 1417). Mitropolit Arsenije pominje se u Povelji Balše od 16. juna 1417. godine. Iz ove povelje se vidi da je mitropolit Arsenije sa Balšom III darivao jedno gumno od njegovih solana u Brdima crkvi Prečiste na Moračniku. Taj darje potvrdio i novi mitropolit David II i to 16. juna 1417. godine, iz čega se izvodi zaključak da mitropolit Arsenije nešto pre 16. juna nije bio više živ.

Ime Davida II koji je bio mitropolit zetski od 1417. do 1435. godine vezuje se za manastir Prečistu Krajinsku, pa ima i onih koji su zastupali mišljenje da je u taj Manastir još mitropolit Arsenije preneo mitropolitsku katedru sa Prevlake. Moguće je da su oba pomenuta mitropolita samo povremeno rezidirala iz Prečiste Krajinske, jer mnogo činjenica ukazuje da je sedište Mitropolije bilo i dalje na Prevlaci. David II se, još, pominje i u imovinsko-pravnim sporovima vođenim četrdesetih godina u Boki.

Najverovatnije, poslednji zetski mitropolit sa Prevlake bio je Teodosije, hirotonisan pre 1446. godine. U delu dr Ivana Božića "Vladavina Crnojevića" ističe se i sledeće: "Iz žalbe Petra Kaluđerovića Mlečanina, rimokatoličkog paroha, iz biskupije Svač, saznaje se za zetskog mitropolita koji je potčinio sebi neke rimokatoličke crkve. Ime tog mitropolita se ne pominje. To je morao biti Teodosije, koji se pominje prije 1446. godine."

Sredinom 15. veka, Mlečani, prilikom gušenja seljačke bune u Grblju, ruše manastir Svetog arhanđela Mihaila, a mitropolitska katedra seli se preko Budve u manastir Prečistu Krajinsku, zatim u manastir Vranjinu i, najzad, u Cetinjski manastir, gde se i danas nalazi.

(Iz knjige "Prevlaka Svetog Arhangela Mihaila - Humak srpske duhovnosti", izdanje Srpska sveštena carska lavra Svetog arhangela Mihaila - Prevlaka, Tivat, III dopunjeno izdanje, 2000.)