Nova arheološka otkrića - avgust 2000.

Anđeosko ostrvo

Ako pokušate da na karti nađete Miholjsku Prevlaku kod Tivta, jedno od najlepših mesta na Crnogorskom primorju - nećete uspeti. Ona se krije pod novokomponovanim i skrivajućim imenom "Ostrvo cvijeća" i tridesetak godina je bila odmaralište JNA. U njemu već godinama više nema turizma i tu su svoj dom našli prognanici iz Slovenije i Hrvatske.

Miholjska Prevlaka je imenovana po Manastiru sv. arhangela Mihaila, danas u ruševinama, koji je sv. Sava Nemanjić 1219. ustanovio kao sedište zetske episkopije, jedne od ključnih po starosti i ugledu unutar srpske crkve, kulturnog rasadnika gde je napravljeno i čuveno Ilovičko zakonopravilo. Tokom 1999, Crnogorsko-primorska (zetska) mitropolija, na čelu sa mitropolitom Amfilohijem Radovićem, obeležila je svoj jubilej, 780 godina osnivanja episkopske stolice, sa otvaranjem mogućnosti da se u budućnosti letnja rezidencija mitropolita vrati tamo gde joj je i mesto.

Sredinom XV veka manastir je srušen, a lokalno predanje, pomenuto i u prozi Stefana Mitrova Ljubiše ("Prokleti kam"), kaže da su monasi, njih 70, u političkoj zaveri potrovani i da je mletačka mornarica topovima i miniranjem uništila kolevku pravoslavlja u primorju. Mitropolija je premeštena na Cetinje, a narod je u XIX veku pored ruševina manastira napravio crkvicu Sv. Trojice, da svetinja ne bi zgasnula. Novim arheološkim istraživanjima veći deo predanja o trovanju i rušenju je potvrđen: period razaranja jeste druga polovina XV veka a ostaci umrlih sadrže veće količine arsenika nego što je normalno. Šira javnost za ove posmrtne ostatke zna zbog jedne čudne pojave. Ove kosti toče miro. Činjenicu tog mirisa i te tečnosti mogu da posvedoče svi koji su bili na Prevlaci - sveštenstvo, narod, naučnici, pa i vaš reporter.

Ipak, Miholjska Prevlaka krije još tajni i ima dublje korene nego što bi se mislilo po njenoj nemanjićkoj važnosti. Pre nemanjićkog perioda zna se da su tu delovali monasi benediktinci (katolička istoriografija smatra da se važnost mesta svodi na tu činjenicu), ali je skorašnjim istraživanjima pokazano da su i ranije u manastiru, od VI veka pa nadalje, boravili i Srbi/Sloveni, što je ključni materijalni dokaz koji potvrđuje priče vizantijskih izvora da su Srbi pokrštavani etapno.

U antičkom periodu na ostrvcetu su bile rimske rezidencije, a na mestu nemanjićke crkve je krajem antike bilo rimsko kupatilo ili lečilište, i to mesto je ove godine arheolozima i narodu donelo mnogo uzbuđenja. Neposredno uoči tradicionalnog prevlačkog narodnog sabora na Sv arhangela Gavrila (26. jula), arheološka ekipa pod vođstvom dr Đorđa Jankovića pronašla je u apsidi nemanjićke crkve grob koji bi po nađenom materijalu mogao da se datuje u kraj III ili početak IV veka, vreme cara Dioklecijana i tzv. desetog talasa progona hrišćana. U pitanju je muškarac 50-ih godina, dinarski rasni tip, verovatno teško mučen pre smrti (zubi su mu čupani i lomljeni, dok je još bio živ). Ko je ovo bio? Neki od ranohrišćanskih episkopa postradalih mučeničkom smrću? Da li je zbog njega ovo postalo sveto mesto, pa je i sveti Sava osam vekova kasnije svesno nastavio kontinuitet? Što god da istraživanja pokažu, reč je o naučnom otkriću prvog reda za razumevanje istorije hrišćanstva na Jadranu.

Ovo leto je donelo još novosti. Koji metar dalje od ovog mučeničkog kasnoantičkog groba, arheolozi su našli grobnicu iz nemanjićkih vremena, XIII-XIV vek, koja bi mogla da bude episkopska. Takođe, manastir je dobio i svoje prvo monašenje posle pauze od 550 godina. Dragan Bogosavljević, iskušenik i arheolog, postao je otac Nikodim.

Miholjska Prevlaka tek treba da nam ispriča svoju priču, baš kao što nas je nedavno i manastir Tvrdoš kod Trebinja iznenadio episkopskim kontinuitetom koji seže do antike. Da li će se dokazati tačnim predanje o misionarenju apostola Pavla i njegovih učenika po našim krajevima - ostaje da se vidi, ali je lepo znati da su neke episkopije Srpske pravoslavne crkve i faktički i pravni naslednici ranohrišćanskih episkopija.