Vojislav Korać

SEDIŠTA DVEJU ZAPADNIH SAVINIH EPISKOPIJA: STON I PREVLAKA

Uspostavljanje srpske arhiepiskopije, broj i sedište njenih episkopija i okolnosti u kojima se to događa, teme su koje odavno privlače pažnju medievista istoričara, istoričara umetnosti i arheologa. Malo je novih podataka. Ipak, svaki novi rad donese po neko novo gledanje na poznate činjenice, što je razumljivo, jer je u pitanju izuzetno važno poglavlje naše političke i kulturne istorije. Slični razlozi su i mene opredelili za temu iz pomenute oblasti. Želja mi je i nadanje da ću, uz nešto novih arheoloških podataka, doprineti potpunijem poznavanju celine.

0 sedištu dveju zapadnih Savinih episkopija ne zna se mnogo. Podaci su različite prirode. Poznato je da je manastir Arhanđela Mihaila na Prevlaci u Boki bio sedište Savine episkopije. To je činjenica koja se ne osporava. Oko Bogorodičine crkve u Stonu, sedištu Humske episkopije, nastale su nedoumice. Otklonjena su mišljenja da se Savina episkopija nije nalazila u Stonu. Potom je bio opšteprihvaćen stav da je sedište episkopije u Stonu bilo u Bogorodičinom manastiru, koji se nalazio onde gde je danas Gospa od Lužina ili Gospa u Lužinama. Međutim, P. Glunčić smatra daje sedište episkopije bilo u crkvi Sv. Marije na Gorici, pod brdom Sv. Mihaila. Bez obzira na dve predložene lokacije, istorija Bogorodičinog manastira koji je bio sedište episkopije nije ostala nepoznata.

Povelja Stefana Prvovenčanog i sv. Save, iz 1220. godine, kojom se osniva Humska episkopija i njeno vlastelinstvo, sa sedištem u Bogorodičinoj crkvi u Stonu, izgubljena je. Ona se pominje u povelji kralja Uroša I iz 1243-1253, Bogorodičinoj crkvi u Stonu. Kralj potvrđuje darove svog oca Bogorodičinoj crkvi. I ta je povelja zagubljena. Sačuvao se njen prepis sa kraja XIII veka. Kad je sedište Humske episkopije premešteno u crkvu Sv. Petra na Limu, kralj Uroš potvrđuje stare posede humskoj episkopiji, dodajući nove. Poznati su izvori iz XIV veka u kojima se pominje Bogorodičin manastir u Stonu. Pošto je preuzela Ston od cara Dušana, dubrovačka vlada je poslala katoličkog sveštenika da služi u Bogorodičinoj crkvi. Oko toga su izbili sporovi, ali je najzad stanovništvo ipak pokatoličeno, pa se gubi trag pravoslavnim popovima u Stonu. V. Ćorović, govoreći o Humskoj episkopiji, navodi dubrovački katastar iz 1393. godine, u kojem se kaže: "Item dighemo che le saline e lo monastero de sca Maria cum tute sua raxon e pretinentia si e del Comun". Taj podatak bi trebalo da nas opredeli za Gospu u Lužinama kao sedište episkopije, stoga što se u blizini nalazi solana. Tome treba dodati da se, prema usmenom predanju, uz Gospu u Lužinama nalazio manastir.

Bogorodičina crkva u Lužinama, predmet pažnje u više stručnih napisa, jednobrodna je zasvođena građevina, sa polukružnom apsidom na istočnoj strani i zvonikom na zapadnoj. Prvobitni deo građevine je naos sa apsidom, a zvonik je naknadno dozidan, što se može zaključiti i na osnovu neposrednog opažanja. Iz pisanih izvora, koje je objavio Glunčić, vidi se daje zvonik sagrađen u XVII veku, da bi kasnije bio podignut novi, uz popravku crkve. Bilo je to 1702. godine. Sudeći po lokalnom predanju, na crkvi je bilo krupnijih radova u XIX veku, kada je spojeno prizemlje zvonika sa naosom crkve.

Sledeća su obeležja ove građevine. Gornju konstrukciju čini svod ojačan dvama poprečnim lukovima, što znači da se može govoriti o tri traveja crkve. Bočni zidovi naosa, koji nose podužni svod crkve, takođe su ojačani prislonjenim lukovima. Pošto su poprečni lukovi uži od pilastera, moguće je da je postojeći svod naknadno sagrađen, u okviru neke prepravke. U osobenosti crkve spada takođe duboka apsida. Fasade su ozidane u ritmičnim redovima kamenih tesanika. Oblici bočnih prozora imaju elemente romanike, a doprozornici istočnog prozora, na licu ukrašeni plitkim reljefom karakterističnog prepleta trojne trake, potiču sa neke starije građevine. Bez pouzdanih elemenata za datovanje, građevina bi mogla da nađe paralele u manjim crkvama slične strukture nastalim u XIII veku, na primer, u sačuvanim spomenicima u Polimlju. Prema predanju, pored Bogorodice u Lužinama nalazio se "kaluđerski manastir". Međutim, pošto je malo verovatno da je opisana, sačuvana građevina hram Savine Stonske episkopije, identifikovanje pravoslavne katedralne crkve u Stonu ostaje otvoreno. Tome treba dodati razmišljanje P. Glunčića, koji episkopiju vidi na drugom mestu. On navodi, prema neobjavljenom rukopisu Matijaševića, da je uz crkvu Sv. Marije na Gorici postojao manastir u kojem je stanovao pravoslavni episkop. Svoje mišljenje Glunčić potkrepljuje opažanjem da je crkva bila unutar starog Stona "k tome najviša i najljepša, a pristupačna kako narodu tako i svećenstvu koje se tu nalazilo, dok Bogorodičina crkva u Lužinama leži sa strane i malašna je i udaljena od starog Stona".

Koliko mi je poznato, Glunčićevo mišljenje nije proveravano ni arheološkim putem, ni neposrednim opažanjem. Jasno je da se odgovor na postavljeno pitanje o položaju Savine Stonske episkopije može potražiti jedino arheološkim ispitivanjem oba lokaliteta, ili bar jednog od njih.

Glunčićev tekst o Stonu zaslužuje pažnju sa još jednog razloga. Govoreći o crkvi Arhanđela Mihaila on kaže da je vrh brežuljka na kojem se nalazi crkva zaravnjen i da je na njemu postojao dvor zahumskih kneževa. Koliko jednostavno, Glunčićevo opažanje, najverovatnije, ukazuje na tačno arheološko stanje. Do danas to niko nije primetio ili bar pismeno saopštio. Jedan od gradova koje pominje Porfirogenit, Ston je zadržao staro ime i crkvicu Arhanđela Mihaila za čijeg se ktitora danas pouzdano smatra kralj Mihajlo. Geografski položaj uzvišenja na kojem je crkva i konfiguracija uzvišenja čine pomenutu pretpostavku krajnje uverljivom. Ona se, na posredan način, ne može mimoići ni u razgovoru o Humskoj episkopiji.

U zamišljenoj pretpostavci o dvoru i prestonici humskih kneževa odnosno dukljanskih vladara, crkva Sv. Mihaila je mogla da bude pridvorni hram. Čvrsta, zatvorena celina, meko iscrtane unutrašnje strukture, i plitkih lezena, između kojih su udvojene arkadice, na fasadama, crkva se ubedljivo upisuje u prvu, ili, da upotrebim pomalo zaboravljeni Fosijonov termin, ravensku romaniku. Njena unutrašnja struktura predstavlja u simboliku transponovan dug snažnom vizantijskom duhovnom zaleđu.

Složene političke i crkvene prilike u zapadnim srpskim zemljama, i figurativno i stvarno zabeležene na crkvi Sv. Mihaila, trajale su takođe u vreme uspostavljanja Stonske episkopije. Reč je o temi koja je u našoj istoriografiji široko obrađena. Podsetiću na okolnost da Stefan Nemanja, istovremeno sa aktom kojim se uspostavlja pravoslavna episkopija u Stonu, izdaje povelju o posedima mljetskim benediktincima. Taj čin mora biti povezan sa izgradnjom benediktinske crkve Sv. Marije na Mljetu, bliske, po koncepciji prostora i oblicima, Bogorodičinoj crkvi u Studenici. Mljetski monasi pulsanske matice odužuju se kralju Srbije, uzimajući za uzor svoje manastirske crkve Nemanjinu grobnu crkvu.

Osoben postupak u crkveno-političkom, a možda i u pravnom smislu bilo je uspostavljanje druge Savine zapadne episkopije. Za takvu ocenu dovoljno je uzeti u obzir činjenicu da je njeno središte smešteno u prostor benediktinskog manastira. Ostali su samo fragmenti istorije mesta i episkopskog sedišta. Po tim fragmentima pre se naslućuju nego što se mogu rekonstruisati veće celine. Izvesno je da je istorija mesta bila dramatična. Prevlaka u sebi nosi materijalne ostatke dveju kultura, koji, iako neizmerno okrnjeni, predstavljaju izraz duhovnog života u zapadnim srpskim zemljama. Bio je to dovoljan podsticaj da se pisac ovih redova upusti, zajedno sa prof. Jovanom Kovačevićem, u pokušaj arheološkog proveravanja Prevlake. U nadi da ću uspeti da u dogledno vreme objavim izveštaj o našim radovima, biću slobodan da saopštim osnovne podatke o sedištu Savine episkopije.

Priroda mesta je morala biti glavni razlog za živa i dramatična zbivanja u njegovoj dugoj istoriji. Malo ostrvo, kamenom prevlakom spojeno sa kopnom, pitome klime i vegetacije, toplog mora i ravnog zemljišta u zaleđu - zbog čega su se tu razvile u srednjem veku čuvene solane - predstavljalo je jednu od najpitomijih prirodnih celina na istočnoj obali Jadrana. To svojstvo je donosilo Prevlaci i velike uspone i velika stradanja. Na Prevlaci je sagrađena rimska vila, o čemu svedoče ostaci podnog mozaika. Jedan kameni stub, spolija, a možda i stubovi kotorske katedrale, odavno su otkrili mogućnost da se, ili na Prevlaci, ili neposredno pokraj nje, nalazila neka krupnija građevina kasnoantičke arhitekture. Poznate su teorije o Asruvium-u na prostoru Prevlake. Današnja saznanja ih isključuju. Stvarnost je benediktinski manastir, sa patronom — arhanđelom Mihailom — čija su svetilišta u jednom razdoblju, biće to XI vek, prekrila istočnu obalu Jadrana. Uzimajući u obzir okolnost da je Kotor, što znači i Boka i Prevlaka, pod vizantijskom vrhovnom vlašću, crkvene i kulturne prilike su morale biti slične zbivanjima na suprotnoj obali Jadrana. Stoga se neizostavno treba podsetiti Farlatijevog pisanja. Istočna obala Jadrana je po njemu, što znači po nekoj hronici za koju je on znao, bila pokrivena monaškim naseobinama benediktinaca i vasilijanaca (istočnih monaha). Bilo je to pre podele crkve, a stanje nije, verovatno, izmenjeno odmah posle podele. Neizbežno je pitanje nije li odgovarajuće predanje bilo poznato u vreme kada se donosi odluka o sedištu Savine episkopije. Prihvatićemo dobro poznato tumačenje da je dvema zapadnim episkopijama bilo namenjeno da čuvaju pravoslavlje na području na kojem se ono neposredno suočavalo sa katoličkom crkvom. Istovremeno, stoji pažljiva politika, i Stefanova i Savina, prema Vatikanu. Zaključak bi bio da se radilo o dvostrukom smeru koji je vodio ka izboru mesta za važno središte crkvene organizacije. Izvesno je da benediktinski manastir Arhanđela Mihaila nije nasilno uzet za sedište episkopije, što je Stjepčević odavno napisao. Ne zna se zašto su benediktinci napustili manastir, da li je u osnovi tog postupka neka spoljna neprilika, ili unutrašnje slabljenje reda ili manastira. Arheološki nalazi govore da je uspostavljanje pravoslavnog manastira na Prevlaci podrazumevalo ozbiljan graditeljski poduhvat. Jednako je nejasan kraj pravoslavnog manastira na Prevlaci. Dobroje poznata pripovest Stefana Mitrova Ljubiše o Drušku, trovanju kaluđera i mletačkim galijama koje razaraju manastir. Stjepčević je uložio mnogo truda da Druška oslobodi optužbe, a prof. Ivan Božić je pokazao da Ljubišina pripovest nema istorijskog osnova. Očigledno je, međutim, da su velika stradanja Prevlake, očuvana u narodnom pamćenju, bila osnov za građenje priče o pravim krivcima za razaranje pravoslavnog manastira. U velikim nemirima u prvoj polovini XV veka, nije bilo uslova za normalan život metohije Sv. Mihaila, pa ni za život manastira, koji je zapusteo, a funkciju glavne crkve su preuzele dve male, Sv. Nikole i Sv. Marije. Plativši visoku cenu svom položaju, pre svega manastir, a i crkva i druge građevine, postepeno propadaju. Episkop neko vreme stoluje u Budvi, a potom prelazi u Prečistu Krajinsku. Tada zapušten, manastir postepeno nestaje. Sva je prilika da su nikom više potrebni ostaci zidova manastira propadali, pa su ih meštani uklanjali. Nesumnjivo velika pažnja prema nekadašnjem manastiru, pretvorila je površinu na kojoj se on nalazio u groblje mesnog stanovništva i to naročito deo na kojem je bila crkva. Negovanje tla, podložnog spiranju pod dejstvom atmosferskog taloga, postepeno je menjalo njegovu konfiguraciju, spuštalo je nivo na kojem je stajala crkva, a još više delove pored crkve. Tako se stiglo do stanja u kojem su bili preduzeti arheološki radovi.

Na zemljištu nekadašnjeg manastira nalaze se ostaci sledećih građevina: velike crkve, od koje su preostali donji delovi, tri apside na istočnoj strani, zatim delovi severnog, zapadnog i južnog zida, ostaci mlađe crkve od koje se očuvao samo deo polukružne apside, ugrađene u površinu koju zatvara srednja apsida velike crkve. U nešto većoj visini očuvali su se zidovi male crkve, sagrađene na ostacima istočnog dela severnog broda velike crkve. Uz južnu stranu velike crkve, nalaze se ostaci zidova koji su, najverovatnije, pripadali stambenim zgradama manastira. Uz severni zid velike crkve sagrađena je srazmerno velika prostorija pravougaone osnove, očigledno neke praktične namene, iz poznijeg vremena života manastira.

Najniži, što znači najstariji zidovi potiču od trobrodne bazilike benediktinskog manastira. Srednja apsida je polukružna iznutra i spolja, a bočne apside, koje završavaju bočne brodove, imaju osoben oblik, iznutra su polukružne, spolja pravougaone. Ukupna površina građevine, od temena srednje apside do zapadnog zida, govori o uobičajenoj ritmičnoj zamisli prostora trobrodne bazilike. Oslonci gornje konstrukcije, koji su stajali između srednjeg i bočnih brodova mogli su da budu kameni stubovi spolije, o čemu je napred već bilo reči. Uz ružnu stranu bazilike, po svoj prilici, nalazilo se zatvoreno dvorište uokvireno tremovima, da upotrebimo uobičajen naziv, klaustar. I način na koji su sagrađeni zidovi te crkve, i nekoliko fragmenata koji su mogli pripadati tremovima klaustra, govore o zanatu osobenom za romaniku.

Za našu temu izuzetno je značajan ostatak apside ugrađene u prostor srednje apside velike crkve. Jasno je da ta unutrašnja apsida nije slučajno sagrađena. Jedino moguće objašnjenje bilo bi sledeće: unutrašnja apsida je nastala iz potrebe da se izgradi oltarski prostor za crkvu podignutu na zapadnoj strani. Drugim rečima, i apsida i građevina za koju je ona podignuta nastale su na zemljištu napred opisane velike crkve, koju smo pripisali benediktinskom manastiru. Okolnost što je ispred apside velike crkve sagrađena nova apsida govori da velika crkva, pa ni njena apsida, nisu bile očuvane. Zidovi velike crkve mogli su da budu sačuvani približno u visini koju danas znamo. Prilikom podizanja nove apside, što znači i nove crkvene građevine, zemljište je bilo zaravnjeno približno u visini zidova stare crkve. Okolnost što nova apsida ne prati, svojom krivinom, stariju apsidu, govori da nova građevina nije mogla da bude sagrađena neposredno na zidovima starije, a ni ugrađena u njene obimne zidove. Jedini mogući zaključak je daje mlađa polukružna apsida ostatak crkve koja je sagrađena za hram Savine episkopije. Premalo je ostataka da bi se pouzdano odredila trasa zidova nove crkve. Zemljište na celoj površini velike crkve do te mere je spušteno kasnijim "nivelacijama", pošto je manastir bio porušen i napušten. Ipak, pored nešto ostataka koji potiču od Savine crkve, u arheološkom smislu negativno obeležje terena, što znači odsustvo podataka koji bi upućivali na sasvim određenu koncepciju mlađe, tj. Savine crkve, dozvoljava mogućnost studijske rekonstrukcije njene osnove. Crkvi Zetske episkopije pripada nekoliko otkopanih fragmenata fresaka, koje bi mogle poticati iz treće decenije XIII veka, a u prostornom smislu, delovi stepenika koji je obeležavao viši nivo beme. Napred izložena opaska upućuje na zaključak da je zapadni zid Savine crkve legao na zapadni zid starije crkve. Time bismo dobili apsidu i dužinu naosa pravougaone osnove. Ostalo ostaje u oblasti slobodne rekonstrukcije. U okviru toga jedino mogućeg puta, biću slobodan da upozorim na koncepcije prostora raških crkava nastalih u vreme svetog Save. Među njima su male razlike u dimenzijama, zidane su na sličan način, a koncepcija prostora im je slična. Kao što se dobro zna, radi se o jednobrodnim građevinama, izdužene osnove, sa apsidom na istočnoj strani, kupolom iznad sredine naosa i pravougaonim odeljenjima (pevnicama) na bočnim stranama potkupolnog prostora.

Da zaključim: nesumnjivo izdužen naos pravougaone osnove crkve na Prevlaci verovatno je imao kupolu na sredini i odeljenja na bočnim stranama potkupolnog prostora. Biću slobodan da, kao jedan od podataka za takvu idealnu rekonstrukciju, pomenem i crkvu Sv. Petra u Bogdašićima, koju je, kao što se zna, podigao episkop Neofit 1269. godine. Naime, skorašnje otkriće fresaka u prostoriji pravougaone osnove na južnoj strani crkve upućuje na zaključak da se radilo o pevničkom prostoru. Moguća rekonstrukcija Sv. Petra govori o karakterističnom raškom planu XIII veka.

Prethodno izlaganje logično upućuje na sledeći zaključak. Okolnosti, istorijske i arheološke, govore da je episkopija Sv. Mihaila nasledila benediktinski manastir posvećen istom patronu, u vreme kada je on bio napušten. Znalo se daje manastir pripadao benediktincima, pa je to bio osnov da ga papa Kliment VI uvrsti 1346. godine u spisak nekadašnjih katoličkih crkava koje su u međuvremenu postale pravoslavne, pa on stoga zahteva od cara Stefana Dušana da ih vrati katolicima. Osim istorijske važnosti mesta, Prevlaka je arheološki očuvala više fragmenata ukrasa u kamenu sa prvobitne crkve i ostatak hrama Savine episkopije.

(Iz knjige "Prevlaka Svetog Arhangela Mihaila - Humak srpske duhovnosti", izdanje Srpska sveštena carska lavra Svetog arhangela Mihaila - Prevlaka, Tivat, III dopunjeno izdanje, 2000.)