Arh. Zorica Čubrović

KAMENA PLASTIKA IZ KOTORSKE CRKVE SV. MIHAILA I PLASTIKA PREVLAKE

Otkako je Crnogorčević, krajem prošlog vijeka, objavio svoje radove o Prevlaci, zanimanja za ovaj spomenik kulture neprekidno traju.

Nakon arheoloških istraživanja koja su, pedesetih godina, sproveli prof. J. Kovačević i prof. V. Korać, o kojima je objavljen kratak izvještaj, u nekoliko navrata bilo je riječi o fragmentima kamene plastike otkrivene na Prevlaci. Ilija Pušić je o plastici Prevlake objavio svoj rad 1986. godine, a u novije vrijeme na sličnost kamene plastike iz kotorske crkve sv. Mihaila sa plastikom Prevlake osvrnula se i autorka ovog rada.

Međutim, nalazi kamene plastike iz kotorskog sv. Mihaila i Prevlake prevazilaze po svom značaju kratke osvrte i nalažu da im se posveti veća pažnja.

Smatramo, otuda, da skup posvećen Prevlaci predstavlja pogodnu priliku da se o temi kamene plastike ovih dviju crkava posebno govori kako bi se blagovremeno mogla saopštiti zapažanja vezana za nove nalaze koji se tiču ova dva izuzetno značajna spomenika kulture, s obzirom da se arheološka istraživanja na Prevlaci nastavljaju, a ishodi istraživanja u crkvi sv. Mihaila u Kotoru još nisu objavljena u cjelini.

0 etapama građenja crkve sv. Mihaila u Kotoru

U arhitektonskim i arheološkim istraživanjima romanogotičke crkve sv. Mihaila, sprovedenim tokom nekoliko godina protekle decenije, utvrđeno je da su ovoj crkvi prethodila dva sukcesivna starija hrama.

Ispod postojeće romanogotičke crkve, otkrivena je starija crkvena građevina izdužene pravougaone osnove na koju bi se mogao odnositi poznati navod u dokumentu o osvećenju Katedrale sv. Tripuna iz 1166. godine, da tom činu prisustvuje i "opat Petar, sv. Mihaila kotorskog".

Utvrđeno je, takođe, da su u temeljne zidove ove crkve, koja je prethodila gradnji današnjeg sv. Mihaila, uključeni zidovi i pet pari stubaca još starije, veće građevine. Raspored stubaca je ukazivao na, najvjerovatnije, trobrodnu osnovu ovog najstarijeg hrama, čiji su glavni brod, oltarski prostor i polukružna apsida otkriveni u unutrašnjosti crkve, kao i na trgu ispred nje.

Arhitektura građevine koja je prethodila gradnji romanogotičke crkve — iz druge etape, dakle - mogla je biti samo u izvjesnoj mjeri sagledana u toku arheoloških istraživanja, kako zbog njihovog ograničenog obima, tako i zbog toga što su in situ i sačuvani jedino njeni temeljni zidovi i nekoliko blokova kamena iz najnižeg reda na fasadi. Arheološka istraživanja su, ipak, mogla pokazati da je ta crkvena građevina približnih dimenzija (8,50 h 16,25 m) bila jednobrodna, sa ulazom na zapadnoj i apsidom na istočnoj strani. Iako pod crkve nije sačuvan, utvrđeno je daje bio niži za oko 45 cm od poda romanogotičke crkve.

Crkva iz druge etape građenja na prostoru crkve sv. Mihaila, izdužene pravougaone osnove, pružala se dalje prema trgu za još 6,2 m u odnosu na zapadni zid postojeće crkve iz treće etape. U toku otkrivanja njene temeljne zone, utvrđeno je da su temeljni zidovi formirani tako što su u njihovo zidanje uključeni moćni stupci najstarije građevine sačuvani do visine od -1,0 m - vjerovatno trobrodne bazilike nad čijim su srednjim brodom podignuta dva mlađa hrama.

Dalja istraživanja su pokazala da je trobrodna bazilika, u jednoj od svojih adaptacija, dobila novi pod od crvenkastog maltera - utvrđen gotovo na cijeloj otkrivenoj površini - viši od originalnog za ~60 cm. Toj adaptaciji savremene su i freske čiji su ostaci sa predstavama donjih djelova svetiteljskih figura otkriveni u apsidi. Međutim, ograničeni obim do sada obavljenih istraživanja najstarije crkve nije omogućio da se ispitaju njeni bočni brodovi koji su se mogli očekivati na prostoru sjeverno i južno od glavnog broda, a isto tako ni mogući ostaci manastirskog kompleksa na prostoru ispod visokog vrta na južnoj strani crkve sv. Mihaila.

Na dubini od 110 cm u odnosu na pod romanogotičke crkve, otkriveni su brojni fragmenti arhitektonske plastike i crkvenog namještaja sa stilskim odlikama preromanike. Ovi fragmenti su, uglavnom, nađeni motivom okrenuti prema pomenutom podu od crvenkastog maltera na kojem su ležali. Sloj rastresitog maltera debljine 30 cm bio je nasut preko fragmenata na cijeloj površini poda. Ta okolnost je ukazivala da su fragmenti crkvenog namještaja i arhitektonskog ukrasa srušene crkve pohranjeni na ovaj način, kako bi bili sačuvani, i to u toku građenja temelja za crkvu iz druge etape.

Na osnovu istraženih graditeljskih slojeva u tlu crkve sv. Mihaila, mogla se uspostaviti relativna hronologija građenja na tom prostoru, dok su stilske karakteristike romanogotičkog sv. Mihaila, kao i pomen opata Petra u istorijskim izvorima, pružali mogućnost određivanja vremenskih okvira u kojima su nastajale etape građenja starije od današnje crkve sv. Mihaila.

Za donju granicu vremenskog okvira u kojem je građena crkva opata Petra može se uzeti vrijeme rušenja crkve čija je kamena dekoracija nađena na njenom mlađem podu od maltera. A kako je, sudeći po nađenom klesanom ukrasu, crkva iz prve etape bila ukrašena preromaničkim motivima, moglo bi se, s obzirom na tu činjenicu, naslutiti da je crkva opata Petra tj. crkva iz druge etape, kojoj nije mogao pripadati ovaj nalaz, mogla biti izgrađena najkasnije u vrijeme romanike, a srušena prije druge polovine 13. vijeka, kada je na tom prostoru građena romanogotička crkva.

0 najstarijoj crkvi na prostoru kotorskog sv. Mihaila, kojoj su pripadali fragmenti plastične dekoracije koja je predmet ovog rada, može se govoriti na osnovu stilskih obilježja ovog nalaza, kao i na osnovu utvrđenih niveleta njenog prvobitnog i mlađeg poda, poređenjem sa dva sigurnije datovana crkvena zdanja u Kotoru. Visini mlađeg poda građevine iz prve etape sv. Mihaila odgovarao bi, naime, pod prvobitne crkve sv. Tripuna, podignute početkom 9. vijeka, dok bi njenom prvobitnom podu odgovarao pod ranohrišćanske bazilike u crkvi sv. Marije Koleđate, datovan u 6. vijek. Pregradnja kojoj bi mogao biti savremen nalaz kamene plastike pripadala bi širokom razdoblju od 9. do 11. vijeka.

Nalaz kamene plastike iz kotorske crkve sv. Mihaila i plastika Prevlake

Tokom do sada obavljenih istraživanja u crkvi sv. Mihaila, otkriveno je približno stotinu fragmenata kamenog ukrasa. Najveći broj nađenih komada izrađen je od krečnjaka blijedo-oker boje, alije nađeno i nekoliko komada od mramora, među koje spadaju i spolije u mermeru ugrađene u zapadnoj fasadi.

Mramorni komadi se stilski izdvajaju, a uspostavljena relativna hronologija građenja sv. Mihaila omogućava nam da pretpostavimo da je i graditelj romanogotičke crkve poznavao njenu istoriju i, ne slučajno, ugradio na tom mjestu spolije iz svih prethodnih etapa iz života ove crkve.

Za razliku od ranohrišćanske i ranoromaničke epohe, koju u slučaju sv. Mihaila karakteriše upotreba mramora za izradu klesanog ukrasa, crkveni namještaj i ukras preromaničke faze u sv. Mihailu izrađeni su od blijedožutog krečnjaka vrlo pogodnog za obradu. Pored fragmenata prozorskih tranzena, stubića i impost-kapitela bifora, kao i djelova vijenaca, nalaz iz sv. Mihaila predstavlja djelove oltarske pregrade i crkvenog namještaja. Pored parapetnih ploča, arhitravne grede sa lučnim prolazom prema oltarskom prostoru, među fragmentima su identifikovani i elementi ciborijuma i drugih djelova namještaja.

Sve komade povezuje nekoliko zajedničkih karakteristika, pa se može već sada, na ovom stepenu proučenosti nalaza, govoriti o postojanju razvijene klesarske radionice u Kotoru, u njegovoj preromaničkoj epohi. Repertoar motiva zastupljenih u klesanom ukrasu nalaza iz sv. Mihaila vrlo je bogat i raznovrstan, a raspored motiva, pored poznatih rješenja, pokazuje i nekoliko sasvim novih. Sigurnost kojom je klesar izveo ovu dekoraciju ukazuje na dugo trajanje radionice kojoj je pripadao, kao i njen visok zanatski nivo.

Upoređivanjem klesanog ukrasa iz crkve sv. Mihaila sa kamenom dekoracijom iz romaničkih crkava u Kotoru, može se uočiti da između njih ne postoji bliža sličnost.

Razlog se može tražiti u činjenici da se novi nalazi iz crkve sv. Marije Koleđate, kao i poznati fragmenti iz Katedrale sv. Tripuna, odnose na njihovu romaničku fazu, na što posebno ukazuje plastika iz Katedrale koja ne bi mogla da pripada starijem sv. Tripunu. Na ovakav zaključak ukazuje veličina mramornih pluteja koji su u neskladu sa skromnim dimenzijama crkve sv. Tripuna iz 9. vijeka. Izgleda, stoga, da najveći broj komada iz nekadašnjeg kotorskog lapidarijuma, nađenih početkom ovog vijeka u crkvi sv. Tripuna, pripada kotorskoj Katedrali iz 12. vijeka. Međutim, primjerci iz sv. Mihaila su znatno stariji. Karika koja ih povezuje mogla bi da predstavlja ključ za uspostavljanje razvojne linije kamene plastike u Kotoru, a time bi se na nov način osvjetlila hronologija najstarijih kotorskih građevina. Tu kariku predstavlja izražena sličnost kamene plastike iz kotorske crkve sv. Mihaila sa plastikom otkrivenom na Prevlaci, koja se danas čuva u crkvi sv. Trojice na Prevlaci, kao i u prostoru Muzejske zbirke u Tivtu.

Veći broj fragmenata prikazanih na crtežu M. Crnogorčevića, objavljenom krajem prošlog vijeka, sačuvan je i nalazi se u Muzejskoj zbirci Tivta. Na crtežu je prikazan i fragment ploče ukrašene motivom kružnice sa rombom i dijagonalama od tročlane trake sa biljnim završecima, veoma slične sa pločom iz kotorske crkve sv. Mihaila. Predstava krsta slična je krstu sa čeone strane impost-kapitela iz kotorske crkve.

Brojni fragmenti kamenih prozorskih tranzena s Prevlake, iz zbirke u Tivtu, od kojih su neki predstavljeni i na crtežu M. Crnogorčevića, po svom izgledu veoma podsjećaju na djelove tranzena iz kotorske crkve. I tri mramorne spolije sa zapadne fasade romanogotičkog sv. Mihaila iz Kotora veoma su slične sa komadima ukrašenim pravougaonom i lučnom profilacijom sa crteža M. Crnogorčevića, što bi ukazivalo i na podudarnosti u starijim etapama građenja oba hrama. Posebno je izražena sličnost parapetne ploče s Prevlake i parapetne ploče iz kotorske crkve. Ta podudarnost ogleda se i u repertoaru motiva, i u klesarskoj obradi ovih dviju ploča.

Istovjetne su kod obe ploče kružnice od troprute trake sa četiri biljna izdanka unutar njih i virovitom ružom u središtu.

Motiv lava unutar gornje kružnice na parapetnoj ploči s Prevlake javlja se i u kotorskoj crkvi, predstavljen na vrlo sličan način, u uglu jedne od nađenih ploča.

Stubić parapetne ploče iz kotorskog sv. Mihaila ukrašen je razlistalom lozicom na čijem vrhu je krst kao i kod ploče s Prevlake, dok je gornja greda ploče iz Kotora ukrašena palmetama ispod arkada simetrično postavljenim u odnosu na krst u sredini. Cik-cak linijom, obrubljena je horizontalna greda ove ploče, dok je na primjeru sa Prevlake cik-cak linija stavljena samo po gornjoj ivici. Izgled arkada ovih dviju ploča razlikuje se među sobom, ali se istovjetne sa arkadama iz kotorske crkve javljaju arkade najednom od dva fragmenta uzidana ispod kružnog prozora na zapadnoj fasadi crkve sv. Trojice na Prevlaci. Ovi fragmenti su, u vidu spolija sa starije crkve, ovdje ugrađeni u prvoj polovini 19. vijeka, zajedno sa još nekoliko reljefno obrađenih komada.

I druga parapetna ploča iz kotorskog sv. Mihaila slično je zamišljena. Vertikalni stubić ukrašen razlistalom lozicom ima krst na vrhu, dok je horizontalna greda ukrašena motivom arkada sa palmetama.

Način na koji je riješena ptica sa ciborijuma Prevlačkog sv. Mihaila, sa karakterističnom pletenicom od dvočlane trake i položajem prilagođenom trougaonom prostoru između luka na njenoj unutrašnjoj i ugla ploče na spoljašnjoj strani, sličan je ptici s jedne od ploča sa kružnim motivom iz kotorske crkve. Sličnost ovog fragmenta sa fragmentima iz sv. Mihaila naglašena je zbog istovjetnog motiva ukrštenih kružnica i rombova od troprute trake, prisutnog na luku ciborijuma, kao i na prednjoj strani stubića bifore iz Kotora.

Sličnost u repertoaru motiva i nekim karakterističnim rješenjima prisutnim na oba lokaliteta, Kotoru i Prevlaci, potvrđuje i upotreba istog blijedo-oker krečnjaka za izradu kamene plastike kod oba hrama. Klesarska obrada ukrašenih komada s Prevlake gotovo je istovjetna sa obradom kotorskih fragmenata iz crkve sv. Mihaila.

Kada se ima na umu izraženija sličnost kamene plastike kotorskog sv. Mihaila sa plastikom udaljenije Prevlake i reljefno obrađenih komada iz njemu susjednih crkava iz istog grada (Koleđata, crkva sv. Tripuna) ne može se prenebreći činjenica da vrlo bliska rješenja potiču iz crkava koje imaju posvetu istom patronu - u ovom slučaju sv. Mihailu, arhistratigu nebeskih vojski.

Uočena sličnost između Prevlake i kotorskog sv. Mihaila mogla bi da bude potvrda pretpostavkama da je crkva sv. Mihaila pripadala benediktincima, kao i opatija sv. Mihaila na Prevlaci, za koju i I. Božić smatra da je mogla dobiti ime "Tumba" po slavnoj normandijskoj opatiji na Mon-Sen-Mišelu, na koju Prevlaka podsjeća po svom položaju.

Prema arhivskom podatku na koji se poziva i I. Stjepčević u svojoj knjizi o crkvi sv. Tripuna u Kotoru, kotorski biskup Urzacije je, 1124. godine, izdao povelju prema kojoj se Prevlaka sa manastirom sv. Mihaila predaje kotorskoj Katedrali.

Kako se ne može isključiti postojanje veza katedralne crkve sv. Tripuna i crkve sv. Mihaila iz istog grada, u ovo vrijeme, otud, kada se ima na umu pomenuti istorijski podatak vezan za Katedralu i Prevlaku, ni veza sv. Mihaila sa prevlačkim manastirom iz tog vremena. Poznata plastika Katedrale nema sličnosti sa nalazom u crkvi sv. Mihaila, ali je mogla biti slična reljefnom ukrasu ranoromaničke crkve sv. Mihaila, koja je bila do temelja porušena prije građenja romanogotičke crkve, a njen ukras odnesen da bi bio ugrađen na drugom mjestu. Ta ranoromanička crkva je mogla imati mramorni ukras, kao što je to slučaj sa poznatim parapetnim pločama iz Katedrale izvedenim od mramora. Ovoj ranoromaničkoj crkvi sv. Mihaila pripadalo bi i "jagnje božje" sa fasade, kao i mramorni arhitrav sa natpisom, ugrađen takođe kao spolija na zapadnoj fasadi sv. Mihaila.

Ipak, ostalo bi nerazjašnjeno pitanje razloga zbog kojih je srušena ranoromanička crkva sv. Mihaila da bi na istom mjestu, krajem 13. vijeka, bila podignuta romanogotička građevina, sačuvana do današnjih dana. Slično pitanje postoji i u odnosu na crkvu sv. Tripuna iz 9. vijeka, kao i stariju crkvu sv. Marije Koleđate. Ukoliko bi uzrok rušenju kod svih bio isti, taj događaj se morao desiti negdje u prvoj polovini 12. vijeka, prije donošenja odluke o podizanju nove katedralne crkve, a potom gradnje sv. Luke, sv. Ane i sv. Marije Koleđate. U tom lancu je, tek nakon gradnje crkve sv. Pavla iz 1263. godine, bio sagrađen sv. Mihailo, jedini preostali spomenik prelaznog stila od romanike ka gotici, u crkvenom graditeljstvu Kotora.

(Iz knjige "Prevlaka Svetog Arhangela Mihaila - Humak srpske duhovnosti", izdanje Srpska sveštena carska lavra Svetog arhangela Mihaila - Prevlaka, Tivat, III dopunjeno izdanje, 2000.)