Prošlo je više od šezdeset godina od kako je na našem jeziku napisan poslednji obimniji rad iz Istorije slovenskih prava. Njegov autor bio je velikan srpske pravne istoriografije, Aleksandar Solovjev. Delo Predavanja iz Istorije slovenskih prava, objavljeno 1939. godine u Beogradu, predstavljalo je labudovu pesmu jedne važne discipline, koja je svoje vrhunce doživljavala i na našim prostorima, prevashodno kroz radove dvojice naučnika ruskog porekla – Teodora Taranovskog i Aleksandra Solovjeva. Njih dvojica su, posle Oktobarske revolucije, sudbinski spojeni na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu, proneli slavu ove institucije i naše nauke uopšte svojim dometima u naučnoj disciplini koja je cvetala širom Evrope. Ali, kada je socijalizam, pored Sovjetskog Saveza, zahvatio i sve ostale slovenske zemlje nakon Drugog svetskog rata, Istorija slovenskih prava bila je osuđena na propast.

Posmatrana kao relikt nepoželjnog romantičnog nacionalizma, kome se beskompromisno suprotstavio koncept proleterskog internacionalizma, ova disciplina prognana je iz nastavnih planova pravnih fakulteta, a naučno bavljenje njome bilo je ideološki nepopularno, pa je ponekad izazivalo čak i podozrenje. Na taj način je, naročito u našoj nauci, ova oblast, tada u punom procvatu, presečena u samom korenu i naprasno ugasla.

Studija dr Dragana Nikolića, profesora Pravnog fakulteta Univerziteta u Nišu, posle dugog niza godina zaborava, nastavlja nasilno presečenu slavnu tradiciju koju su na našim prostorima zasnovali Taranovski i Solovjev i iznova je izdiže iz pepela.

Istorija slovenskih prava iznikla je na talasu istorijsko-pravne škole, koja je u XIX veku stekla popularnost kao pandan školi prirodnog prava. Jusnaturalističke postavke da je pravo univerzalno i da njegova osnovna načela važe za sve narode i sva vremena, u mnogim delovima Evrope uzrokovale su ekspanziju i recipiranje francuskog prava, a naročito Napoleonovog Code Civil, u kojima je sadržana esencija prirodnopravnih koncepata. Istorijskopravna škola zauzela je dijametralno suprotan stav. Nastala je prevashodno među nemačkim naučnicima (Fihte, Savinji, Puhta) kojima je, između ostalog, iz mnogobrojnih razloga smetala dominacija francuskog prava. Ova škola se zasnovala na stanovištu da ne postoji pravo koje je opštevažeće za sve narode, već da je i pravo, kao i mnogi drugi elementi nacionalnog bića, uslovljeno specifičnostima duha svakog pojedinog naroda. Ono je plod karaktera svakog naroda i predstavlja funkciju narodnog života, slično kao jezik i običaji. Tako je otpočelo traganje za čistim germanskim duhom u oblasti prava, čemu je između ostalih nemali doprinos dao čuveni sakupljač narodnih bajki, ali i Savinjijev učenik, Jakob Grim u delu Nemačke pravne starine (Deutsche Rechtsaltertumer), 1828. godine.

Popularnost koju je ovakvo učenje naprasno steklo i dimenzije koje je uzelo izučavanje germanskog prava, prenelo se i na slovenske naučnike. Razbuktalo se dotadašnje ne preveliko interesovanje za prava pojedinih slovenskih naroda, njihove običaje i zajedničke slovenske ustanove, čemu je naročiti doprinos davao tada vladajući panslovenski i slovenofilski romantizam i nacionalizam. Osećaj pripadnosti istoj, slovenskoj grupi naroda, oživeo je istraživanje ne samo kulturne, nego i pravne istorije Čeha, Slovaka, Poljaka, Rusa, Južnih i svih drugih Slovena, kao i traganje za zajedničkim crtama u njihovim pravnom nasleđu.

Tako je nastalo prvo delo za koje se može smatrati da je utemeljilo istoriju slovenskih prava – knjiga poljskog filologa Ignjaca Rakoveckog Pravda ruska objavljena u dva toma, 1820. i 1822. godine. Predstavljala je ne samo jezičku analizu ovog dragocenog ruskog pravnog zbornika, već i delo koje je otvorilo put izučavanjima slovenskog prava uopšte, tražeći zajedničke elemente u njihovim pravnim sistemima. Neodoljivo se nameće utisak da je knjiga profesora Dragana Nikolića, koja je pred nama, na sličan način kao delo Rakoveckog, posle toliko decenija, kroz drevnorusko pravo i Rusku pravdu oživela istoriju slovenskog prava u celini.

Posle Rakoveckog javila se plejada vrsnih naučnika koji su istraživali kako prava pojedinih slovenskih naroda, tako i istoriju slovenskog prava. Vaclav Maćejovski, Feodor Zigelj, Karlo Kadlec, naši Valtazar Bogišić i Dragiša Mijušković, uz Taranovskog i Solovjeva, jesu najveća imena među onima koji su razvili ovu naučnu disciplinu. Nažalost, više od pola veka posle Drugog svetskog rata, nije se pronašao nastavljač njihovog grandioznog dela. Istraživanja su se uglavnom svodila na izučavanje nacionalnih istorija prava, ali je čak i taj deo posla u većini slovenskih država obavljan parcijalno, još uvek kao refleks kompleksa da je izučavanje pravne istorije sopstvenog naroda anahrono, pa i ideološki obojeno.

Utoliko je važniji poduhvat pisca ove knjige da drevnorusko pravo oslika novim bojama, ali i da revitalizuje koncept Istorije slovenskih prava. Već bi ispunjenje samo prvog zadatka bilo dovoljno da se autoru upute svi komplimenti, budući da na našem jeziku do sada nije napisano nijedno celovitije delo o najznačajnijem ruskom i slovenskom pravnom izvoru – Ruskoj pravdi. Konačno je naša čitalačka publika dobila ozbiljan, kritički prevod, analizu i komentare tog dragocenog teksta, zasnovane na najnovijim dostignućima savremene, pre svega ruske stručne literature. Ruska pravda ovim radom postaje pristupačan i pouzdan izvor i za sve one kojima pravna istorija nije uža istraživačka oblast.

Druga osobina ovoga dela, međutim, možda jeste još značajnija. Njime se razvejavaju tamni oblaci koji su decenijama pokrivali Istoriju slovenskih prava. Zadaci koji stoje pred pravnim istoričarima slovenskih prostora su bezgranični, a dugovi prema korifejima prethodnicima i naučnoj misli sopstvenog roda i naroda neizmerno veliki. U zakorovljenoj bašti slovenskih prava javljao se, s vremena na vreme, po koji važan izdanak, ali se niko nije usuđivao da iznova počne da je uređuje. Veliki broj novih saznanja i izvora koji su za više od pola veka pronalaženi, nove interpretacije poznatih dokumenata i drugi pojedinačni prodori, već dugo vremena vape za novim sintezama i uporednim istraživanjima, ali njih nije bilo. Ova knjiga, međutim, otvara nadu i kao da trasira put za dalje iskorake u tako neophodnom i željenom pravcu.

Fortuna audaces adiuvat - Zaista, pored erudicije, marljivosti, upornosti, talenta i niza drugih osobina koje već krase delo pred nama, istraživaču će biti potrebna i sreća i odvažnost kada se bude uputio na ovako trnovit teren. Ako se po jutru dan poznaje i ukoliko ovaj autor nastavi da hrabro razgrće decenijske naslage koje su prekrile izučavanje slovenskih prava, ima pravo da očekuje da će njegov istraživački napor biti nagrađen pronalaskom nekog dragocenog vrela, novom nadahnutom interpretacijom postojećih izvornih tekstova, otkrivanjem puteva koji su bili na dohvat ruke, ali kojima niko do sada nije kročio. To bi za srpsku pravnoistorijsku nauku predstavljalo produžetak tradicije začete sa Taranovskim i Solovjevim, ispunjenje dela duga koji prema njima naša nauka ima, ali i otvaranje horizonata za buduće generacije istraživača, koje do sada niko nije organizovano i osmišljeno upućivao u tom pravcu.

Knjiga Dragana Nikolića, pored svih vrednosti koje ima, daje i važan impuls razmišljanjima o potrebi da se ubuduće koordiniraju istraživački napori u većem broju zemalja koje povezuje zajednička slovenska pravna tradicija, te da se posle dugog vremena u novom svetlu sagledaju dostignuća prethodnika. Zbog svega toga, delo koje je pred nama okrenuto je koliko prošlosti, toliko i budućnosti.

Prof. dr Sima Avramović

DEO PRVI
Prostorni, vremenski i civilizacijski okviri drevne Rusije

Od rodovskog uređenja do propasti

Počeci državnosti drevne Rusije vezani su za dva državotvorna žarišta, jedno na severu, sa središtem u Novgorodu, drugo na jugu, sa centrom u Kijevu. Objedinjavanjem ova dva prostora pod jedinstvenu vladarsku vlast kneza Olega 882. godine, nastaje jedinstvena ruska ranofeudalna država. Oko Kijeva će se tada objediniti brojna plemena Istočnih Slovena i njihove teritorije, za koje se ne može reći da i pre IX veka ne poznaju određene forme političkog organizovanja obeleženog raspadanjem prvobitnog uređenja i izrastanjem elemenata vlasti svojstvenih ranim državama.

Istočni Sloveni se u spisima mnogih pisaca ranog srednjeg veka nazivaju zajedničkim imenom Anti. Gotski istoričar Jordanes njihova naselja locira između Dnjestra i Dnjepra. Najranija svedočanstva o političkom životu Anta odnose se na kraj IV veka. Tada je, po Jordanesu, došlo do rata između njih i Ostrogota. Tokom VI veka Anti se češće pominju u delima vizantijskih pisaca Prokopija Kesariskog i PseudoMavrikija. Zajedno sa Južnim Slovenima, Sklavinima, često upadaju na teritoriju Vizantije. Anti su služili i kao najamnici u vizantijskoj vojsci. Prema zapažanjima Vizantinaca, u načinu života Anta i Sklavina nije bilo suštinskih razlika. Ova činjenica veoma je bitna za bilo koji aspekt rekonstrukcije i izučavanja najranijeg slovenskog prava.

Iza naziva Anti, zapravo se obelodanjuje veliki broj zasebnih plemena koja imaju sopstvena imena. Po svoj prilici, naziv Anti bio je neka vrsta kolektivnog imena za sve Istočne Slovene. U najstarijem ruskom letopisu Povest drevnih vremena,^[1] iscrpno se nabrajaju pojedina plemena i oblasti u kojima žive.^[2] Poljani su na obalama donjeg Dnjepra, gde će nastati Kijev. Kriviči su na gornjem toku Dnjepra, Volge i Zapadne Dvine. Drevljani su pored reka Teterev i Už. Dragoviči su između reka Pripjat i Berezina. Uljiči i Tiverci žive između donjeg toka Dnjepra i ušća Dunava. Iljmeni su na krajnjem severu, između jezera Iljmen i Ladoga. Neki ugledni ruski istoričari, međutim, smatraju da se oblasna podela drevnoruskog prostora u vreme prvih knezova nikako nije podudarala sa plemenskom podelom koju opisuje Povest. I V. Ključevski i B. Grekov tvrde da nije bilo ni jedne oblasti koja bi se sastojala samo od jednog, a ponajmanje čitavog plemena. Njihova stanovišta potkrepljuju i rezultati arheoloških iskopavanja koji pokazuju da u oblastima kojima upravljaju veliki gradovi Kijev, Novgorod, Smolensk ili Černjigov, preovlađuje teritorijalna podela koja je zamenila plemensku.^[3]

Društveni i ekonomski razvitak pojedinih plemena nije tekao ravnomerno. Kod onih koji su nastanjivali obale Dnjepra i Dnjestra, te kod onih na krajnjem severu, rodovsko uređenje brže se raspadalo. Tome je svakako doprinelo usavršavanje zemljoradnje i uopšte poljoprivredne tehnike. Važnu ulogu imale su i veze sa mnogo razvijenijim oblastima severnih obala Crnog mora. Mada se u drugim oblastima ekonomski život razvijao sporije, kod ostalih Istočnih Slovena uočavaju se tendencije raspadanja rodovskog uređenja i društvenog raslojavanja. Ovim procesima doprinosio je i razvoj pojedinih zanata – kovačkog, grnčarskog, drvodeljskog, tkačkog i ostalih o kojima svedoče arheološka iskopavanja. Zanatstvo doprinosi i nastajanju većih naselja, koja su postepeno prerastala u gradove. Povoljan geografski položaj stimulisao je razvoj trgovine. Velike reke postale su značajni trgovački putevi. Naročito je poznat "put od Varjaga do Grka" koji je povezivao Baltičko i Crno more. Konstantin Porfirogenit beleži da su ruski trgovci stizali u Vizantiju na svojim čamcima niz Dnjepar, pa zatim Dnjestrom išli do ušća Dunava, a odatle do Mesemvrije (današnji Nesebar u Bugarskoj). Ruski trgovci bili su poznati i daleko na Istoku. O njima su ostali zapisi mnogih arapskih pisaca, koji, usled velike oskudice u drugim istorijskim izvorima, predstavljaju dragocena svedočanstva o životu, običajima i religiji istočnih Slovena.

Na putu izgrađivanja prvih državnih tvorevina na ovim prostorima, značajnu etapu predstavlja nastajanje jakih vojnoplemenskih saveza, koji su pod vlašću jednog starešine objedinjavali po nekoliko plemena. Taj proces ubrzavale su i spoljne opasnosti – napadi Hazara, Pečenjega, a naročito Varjaga, kako su Sloveni nazivali Normane, Skandinavce. Varjazi su često napadali ove teritorije i nastojali da lokalnom stanovništvu nametnu tribut, danak. Neki od Varjaga se nastanjuju na slovenskim prostorima, ali i stapaju sa brojnijim starosedelačkim stanovništvom. Pristizanje Varjaga ponekad se odvijalo i uz saglasnost domaćih, ruskih kneževa, koji su ih, izgleda, povremeno koristili kao najamnike. Bilo je i slučajeva da su pojedini varjaški voždovi (jarli) zavodili svoju vlast u nekim ruskim gradovima.

Sredinom IX veka, deo Istočnih Slovena u stepskim oblastima između Kijeva i Voronježa, bio je ujedinjen u jak plemenski savez koji je predstavljao ozbiljnu pretnju i za samo Vizantijsko carstvo. U pisanim izvorima iz toga doba postepeno počinje da se upotrebljava termin "Rus" za označavanje zemalja u srednjem toku Dnjepra. Kada je Kijev postao objedinjavajući centar istočnoslovenskih plemena, ova rana država se sve češće naziva "Rus", a njeni stanovnici "Rusi". Poreklo ovog termina nije sasvim jasno. Jedna od verzija pridaje mu skandinavsko poreklo. Po drugoj, pretpostavlja se da je negde u ovim oblastima živelo slovensko pleme "Ros", kako se i sada naziva jedna pritoka Dnjepra.

Objedinjavanje Novgoroda i Kijeva takođe se vezuje za delatnost nekoliko varjaških vođa koji su u njima vladali. Prvi među njima je Rjurik, koji je između 862. i 874. godine vladao Novgorodom. Po njemu se i dinastija prvih kneževa drevne Rusije naziva Rjurikova. Njegov naslednik Oleg preduzima pohod na Kijev i 882. godine tamo zasniva svoju vlast, zbacivanjem i ubistvom kneza Askolda. Kijev postaje "majka ruskih gradova". Izuzetan geografski položaj Kijeva omogućio mu je izvanredne ekonomske, političke i kulturne veze sa širim prostorima drevne Rusije. On postaje živ trgovački centar u kojem se sreću trgovci iz Vizantije, istočnih zemalja i zapadne Evrope.

Drevna ruska država, po svom političkom uređenju, bila je ranofeudalna monarhija.^[4] Na njenom čelu je veliki knez koji je imao znatnu vlast. Ostvarivao ju je uz pomoć tzv. bojarske dume, koju su činili njemu potčinjeni lokalni kneževi i njegovi najbliži družinici, tzv. kneževi muži. Suđenje, ubiranje dažbina i sve druge najvažnije funkcije države, obavljali su družinici. Deo sakupljenih dažbina zadržavali su za sebe. Tokom vremena, kneževi družinici dobijaju zemljišne posede, postajući tako zemljoposednici, budući feudalci. Knez ubira dažbine na licu mesta, obilazeći sa družinom zemlje koje su priznavale njegovu vlast. U izvorima su takva putovanja poznata kao "poljudije". Kasnije su ustanovljena stalna mesta za prikupljanje dažbina, "stanovišta" ili "pogosti". Vojna sila države sastojala se od družine velikog kneza i odreda kneževih podanika koje su predvodili bojari. U unutrašnjim odnosima rane ruske države zapažaju se stalne tendencije izgrađivanja centralizovanog upravnog aparata nad čitavom državnom teritorijom i ograničavanja prava lokalnih kneževa.

Osnovni spoljni politički ciljevi kijevskih kneževa stapali su se u težnju ka objedinjavanju Istočnih Slovena pod jedinstvenu vlast Kijevske Rusije. U ostvarivanju ove zamisli oni nailaze na suprotstavljanje nekih slovenskih plemena, ali i na protivdejstva drugih, neslovenskih naroda, npr. Hazara i Pečenjega. Cilj kijevskih kneževa bio je i ovladavanje trgovačkim putevima po Crnom moru i na Krimskom poluostrvu, što je neizbežno vodilo u sukob sa Vizantijom. Prva potpunija obaveštenja o spoljnoj politici kijevskih kneževa odnose se upravo na njihove odnose sa Vizantincima. Tokom 907. godine, predvođeni knezom Olegom, Rusi preduzimaju pohod na Konstantinopolis.^[5] Kroz četiri godine (911), između Rusa i Vizantije zaključen je prvi zvaničan mirovni ugovor: ruski trgovci dobijaju pravo da slobodno dolaze na teritoriju Carstva i da trguju bez plaćanja carina. Na ceremoniji zaključenja ugovora car Lav VI Mudri zakleo se nad krstom, a Oleg i njegovi družinici nad oružjem, uz pominjanje svojih božanstava Peruna i Volosa. U vreme kneza Igora (912-945) preduzeta su još dva pohoda protiv Vizantije. Prvi je završen porazom ruske flote, a drugi, 944. godine, novim mirovnim ugovorom. Sada, međutim, uslovi nisu bili tako povoljni za Ruse kao u Ugovoru iz 911. godine. Oba ugovora su prvorazredni spomenici, i uopšte značajni istorijski izvori.

Posle Igora, na čelu države biće njegova udovica Olga (945–964). Da bi predupredila nezadovoljstvo zbog proizvoljnog ubiranja danka, uvela je norme o obaveznosti plaćanja poreza i jedinicu za njegovo utvrđivanje tzv. "dim" (kuća, ognjište). Pri razrezivanju poreza vodilo se računa o imovini seljaka – koji i koliki privredni inventar poseduje.

Naslednik knjeginje Olge na prestolu, njen sin Svjatoslav (964–972), bio je čovek energičnog karaktera. Njegova vladavina skoro je čitava protekla u ratovanjima protiv suseda. Država je teritorijalno uvećana i uključila je u svoj sastav još veći broj slovenskih plemena. Težio je da granice pomera na istok prema obalama Dona. Potčinjeni su i Bugari iz Povoložja, a 965. ruska vojska zadaje konačan udarac Hazarskom Kaganatu, osvajajući njegove centre Sarkel i Itil. Svjatoslav nije nailazio na jači otpor ni u svojoj ekspanziji ka donjem toku Dunava. Godine 968, osvaja deo Bugarske i na delti Dunava izgrađuje tvrđavu Pereslavec. Ubrzo se udružuje sa Bugarima i zajedno ratuje protiv Vizantije. Njegova namera da stvori prostranu slovensku državu vidi se i u pismu majci iz 969. godine, gde joj poručuje da ne želi da se vraća u Kijev, već da će ostati u Pereslavecu na Dunavu, označivši ga kao središte svojih zemalja. Ovu njegovu nameru osujetila je vizantijska diplomatija, a Svjatoslava su napali i ubili Pečenjezi 972. godine.

Važan događaj koji će doprineti daljem jačanju i uzdizanju međunarodnog ugleda drevne Rusije, bilo je primanje hrišćanstva za zvaničnu religiju. U prvim godinama svoje vladavine, knez Vladimir (980-1015) pokušava da sprovede reformu kojom bi izjednačio sve paganske kultove i proglasio ih za državnu religiju. Reforma, međutim, nije postigla očekivane rezultate. Sve jasnije se ukazivala potreba za jednom novom religijom koja bi učvrstila vlast kneza i njegovih velikaša. Krajem X veka Kijevska Rusija bila je jedna od malobrojnih zemalja na evropskim prostorima koja još uvek nije bila pokrštena. Samo hrišćanstvo, pak, bilo je odavno prodrlo u ruske zemlje iz susedne Vizantije i drugih hrišćanskih država. Poznato je da u desetom veku u Kijevu već postoji crkva Sv. Ilije, a među družinicima kneza Igora bilo je i hrišćana. Njegova majka, knjeginja Olga, primila je hrišćanstvo negde oko 955. godine.

Pokrštavanju Rusije prethodile su brojne političke kombinacije koje su pokazale Vladimirovu dalekovidost. Kada se 988. godine krstio, rešio je da hrišćanstvo proglasi i za državnu veru. U to vreme Vizantija je upravo bila zatražila pomoć od Kijevske Rusije za gušenje pobune maloazijskih stratiota. Vladimir je prihvatio poziv, uz uslov da mu car Vasilije II svoju sestru Anu da za ženu. Kada je ustanak ugušen uz pomoć Rusa, a Car nastavio da okleva oko obećane udaje svoje sestre za Vladimira, ruska vojska je provalila na Krim i zauzela Herson. Do braka je konačno došlo, te je hrišćanstvo i na taj način zvanično uvedeno u Kijevsku Rusiju. Svi spomenici starih paganskih kultova porušeni su, a narod je dobrovoljno ili, pak, u strahu od sankcija, primao novu, hrišćansku veru.

Odmah posle pokrštavanja, u ruskim zemljama se izgrađuje crkvena organizacija. Na njenom čelu je kijevski mitropolit, koga je postavljao ili knez uz episkopski sabor, ili Carigrad. Mitropoliti i episkopi postepeno su izrasli u krupne feudalce, budući da su crkve i manastiri imali značajne zemljišne posede. Deo državnih prihoda odlazio je na podizanje manastira, koji će postati veliki kulturni i duhovni centri. Za prvobitno širenje hrišćanstva u novokrštenoj drevnoj Rusiji zaslužna je ne samo Vizantija, već i Bugarska, iz koje su u Rusiju odmah krenule bogoslužbene knjige na slovenskom jeziku. Primanje hrišćanstva imalo je veliki značaj za približavanje Kijevske Rusije visokoj vizantijskoj kulturi. Još značajnije je to što je nova vera potpomogla formiranje ruskog naroda, ubrzavala stapanje Istočnih Slovena u jednu zajednicu. U osnove te ruske nacionalnosti postavljen je zajednički drevnoruski jezik, za čiju osnovu je uzet jezik grada Kijeva.^[6]

Posle smrti kneza Vladimira 1015. godine, došlo je do borbe između njegovih sinova. Okončaće se pobedom Jaroslava, koji će biti kijevski knez od 1019. do 1054. godine. Tokom vladavine Jaroslava državi će biti prisajedinjeni mnogi gradovi jugozapadne Rusije preko kojih su preduzimani pohodi na litvanske posede. Pečenjezi 1036. napadaju Kijev, ali trpe poraz. Kasnije se pojavljuju Kumani (Polovci) koji će otpočeti sistematske napade na ruske zemlje. U vreme Jaroslava donet je prvi pisani pravni zbornik Ruska pravda, u čemu je učestvovao i on lično. Zbog ljubavi prema učenosti i knjigama, savremenici su mu dali nadimak Mudri.

Period vladavine trojice njegovih sinova Izjaslava, Svjatoslava i Vsevoloda, značajan je i zbog nastavka zakonodavne delatnosti. Izjaslav je veliki kijevski knez u tri navrata, budući da je dvaput bio izgnan iz Kijeva, jednom u vreme narodnog ustanka 1068. godine, a drugi put od strane braće 1073. godine. Svjatoslav je najpre bio knez černjigovski (od 1054), a potom veliki knez kijevski od 1073. do 1076. godine. Vsevolod je knez perejaslavski od 1054. godine, od 1077. černjigovski, a kijevski od 1078. do 1093. godine.

Jaka vlast kijevskog kneza na širem prostoru biće održana još samo tokom vladavine kneza Vladimira II Monomaha, sina kneza Vsevoloda. On je knez smolenski od 1067, černigovski od 1078, perejaslavski od 1093, a kijevski od 1113. do 1125. godine. Posle njegove smrti započinje doba raspada Rusije na udeone kneževine. Novgorod i Pskov imaće osobeni status gradskih republika.

Velika ekonomska i politička moć pojedinih lokalnih kneževa i bojara, nepovoljno će se odraziti na snagu i jedinstvo države. Postepeno će se kao nezavisne odvojiti Černjigovska, Smolenska, Voljinska, Polocka i druge kneževine. Krajem XI veka prilično se uzdigla Vladimirsko-Suzdaljska kneževina. U vreme kneza Jurija Dolgorukog (1125-1157), osamostalila se Moskovska oblast.

Feudalna razdrobljenost ruskih zemalja dovešće do toga da one postanu primamljiv plen za razne nomadske narode, naročito Kumane (Polovce), a u prvim decenijama XIII veka i za Mongole. O toj razjedinjenosti govori se i u najpoznatijem ruskom junačkom epu Slovo o polku Igoreve, koji, inače, opeva pohod novgorodskog kneza Igora Svatoslaviča protiv Polovaca 1185. godine, istovremeno pozivajući nesložne ruske kneževe na jedinstvo radi odbrane zemlje. Ruska vojska predvođena galičkim, voljinskim i još nekim kneževima, na obalama reke Kalke 1223. pretrpela je veliki poraz u sudaru sa Mongolima. Od tada, oni sve više osvajaju i pustoše pojedine oblasti, razaraju gradove. Kada je godine 1240. pod njihovim naletom pao i Kijev, nejedinstveni otpor ruskih kneževa bio je definitivno razbijen. Celokupan prostor drevne Rusije, sa izuzetkom jedino novgorodske zemlje, potpada pod mongolsku vlast. Novgorod će se i dalje samostalno razvijati i jačati kao feudalna gradska republika, sve do 1478. godine, kada dospeva pod vlast Moskovske kneževine i ulazi u sastav obnovljene države.

Dva državotvorna centra–
Novgorod i Kijev

Pridnjeprovski državotvorni prostor u najranijem donekle poznatom periodu obeležavaju Poljani, slovensko pleme, o kojem Nestorov letopis daje neka uopštena obaveštenja. Došli su na obale Dnjepra sa Dunava i svaki je rod nastanio deo teritorije okolnih šuma i brda. Jedan rod koji je ubrzo ojačao, primakao je svoje stanište uz sam Dnjepar, a njegove starešine braća Kij, Šček i Horiv, načiniće se starešinama svih ostalih rodova. Oni izgrađuju Kijev, prvi grad na ovom prostoru. Objedinjavanje unutar jedne čvršće plemenske zajednice, na čijem čelu sada stoje starešine samo jednog, vodećeg roda, dovešće do toga da se prvobitno rodovsko uređenje Poljana tokom vremena sve više modifikuje, poprimajući obeležja rane države. Kada se prekinula loza potomaka Kija, koji su upravljali Poljanima, rodovi se sve više konstituišu kao teritorijalne zajednice, seoske opštine (verv, mir), a plemenska zajednica Poljana počinje da liči na neku vrstu saveza seoskih opština. Rodovska obeležja postepeno gube značaj, a sve jači upravni i politički centar postaje grad Kijev, koji se u Letopisu prvi put pominje 907. godine.

U nepreglednom okeanu istočnoslovenskih plemena na severu, Iljmeni su najbrojniji i najjači. Po predanju, oni su među prvima došli sa Dunava na nova, severnija staništa. Tu ih je, prema veoma rasprostranjenoj legendi, zatekao još sveti apostol Andrej Prvozvani, kada je putovao Dnjeprom do Baltika. Okruženi sa svih strana tuđinskim, finskim plemenima, da bi opstali, podizali su gradove i organizovali svoj život unutar seoskih opština. Svoju dominaciju nad rasutim finskim plemenima nisu sprovodili toliko silom oružja, koliko slovenizacijom. Na reci Volhov koja ističe iz Iljmenskog jezera, podižu Novgorod, po kojem su dobili i svoje drugo ime – Novgorodci.^[7] Ubrzo su potčinili strana plemena u susedstvu. Da bi ih držali u pokornosti, na njihovoj zemlji podižu gradove Pskov, Ladogu, Rostov i druge. Uspostavljanje prevlasti na širem geografskom prostoru bilo je veoma uspešno. Sva neslovenska plemena, od Finskog zaliva do obronaka Urala, priznavala su zavisnost od Novgoroda.

Istorija novgorodske zemlje do početka Rjurikove vladavine 862. godine, malo je poznata. Rekonstruiše se na osnovu maglovitih i često protivurečnih nagoveštaja sadržanih u skandinavskim sagama, slovenskom narodnom predanju i u Nestorovom letopisu Povest drevnih vremena. Dok sage nabrajaju čak dvadesetak novgorodskih kneževa do početka IX veka, nazivajući ovu zemlju Gardarikijom, Letopis tvrdi da su do dolaska Rjurika Novgorodci čas "upravljali sami sobom", a čas bili kneževina, da su, dakle, imali kneževe.

Društveno i političko uređenje novgorodske zemlje posle 862. godine uslovno se može označiti kao ranofeudalna monarhija, dok bi se uređenje do početka Rjurikove vladavine moglo nazvati savezom gradova potčinjenih Velikom Novgorodu, glavnom gradu Iljmenskih Slovena.

U samom Novgorodu, svaka ulica bila je u izvesnom smislu samoupravna opština, zajednica svih porodica koje u njoj žive. Ulica ima svoj zbor (veče) koji bira uličnog starešinu. Nekoliko ulica činilo je "kraj" (rejon, kvart), a čitav Novgorod imao je pet takvih kvartova. Kvart je takođe imao svoje "veče" (zbor, skupštinu) koje je biralo starešinu kvarta. Vrhovno novgorodsko veče zapravo je narodna, gradska skupština, na koju su dolazili svi domaćini iz opština, tj. iz ulica. Na skupštini se birao starešina čitavog Novgoroda.^[8] Isto takvo, skoro preslikano uređenje imali su Pskov, Ladoga i ostali gradovi koje su Novgorodci podizali. Pošto su arheološka iskopavanja u Ladogi otkrila slojeve gradskog naselja još iz VII–VIII veka, može se samo pretpostavljati koliko je onda star sam Novgorod.

Stanovništvo novgorodske zemlje, još od najstarijih poznatih vremena, delilo se na više ("starije") i niže ljude (mlađi ili manji). Viši su bili zemljoposednici, oni koji su imali zemlju u svojini. Na njoj su živeli siromašniji ljudi (niži), ali ovi, ipak, nisu bili ni u kakvom najamnom odnosu. Od "viših" su se razlikovali jedino u pogledu imovnog stanja, zadržavajući pri tom sva politička prava kao punopravni članovi zajednice.

Položaj žene u društvu i u porodici, izuzetno je povoljan. Udajom, ona se oslobađa starateljstva svoga oca i u izvesnom smislu popravlja sopstveni društveni status. U mnogo čemu postaje ravnopravna sa suprugom. Može da nezavisno od muža raspolaže sopstvenom imovinom, da se bavi trgovinom.^[9] Doduše, ukoliko ima živog muža, ne može se aktivno uključivati u javni društveni i politički život svoje šire zajednice, ali zato udovica i u tim poslovima potpuno zamenjuje pokojnog muža, predstavljajući punopravno svoju porodicu na zborovima i skupštinama.

Po svedočenju ne samo Nestorovog letopisa, već i prema skandinavskim sagama, arapskim istoričarima, geografima i putopiscima, Novgorodci su u VIII i početkom IX veka bili moćan i bogat narod. Pod svojom vlašću držali su velika prostranstva i važne trgovačke puteve. Trgovali su sa muslimanskom Azijom, zapadnom Evropom, Normanima i Vizantincima. Čini se da je njihovo društveno i političko ustrojstvo upadljivo zaostajalo za njihovom objektivnom snagom, bogatstvom i trgovačkim vezama, te da je bilo neprimereno veličini prostora nad kojim su dominirali.

Drevni sistem samoupravnih opština koji je nesumnjivo doprineo njihovom jačanju i uzdizanju, postao je nedelotvoran onda kada je Novgorod proširio svoju vlast na veće prostore i na etnički heterogeno stanovništvo. Raznorodnost tih stanovnika objedinjenih po starim načelima političke jednakosti članova nekada jednog plemena (Iljmena), a verovatno i produbljivanje imovinskog raslojavanja, sve više će dovoditi do razdora i unutrašnjih sukoba. Ti sukobi su, očito, mogli da imaju samo tendenciju daljeg produbljivanja i zaoštravanja. Sastanci zborova i skupština, u takvim uslovima su se raspadali, cepali po etničkim ili imovinskim šavovima, što nije prećutano ni u Nestorovom letopisu: "Ustade rod na rod, i ne bejaše u njima više pravde, već razdori, te počeše međusobno ratovati". Zato je, po Letopisu, godine 862. skupština Novgorodaca, Kriviča^[10] i Čuda^[11] odlučila da se potraži knez koji bi njima vladao i sudio im pravedno. Mnogi istraživači opravdano sumnjaju u stvarnu utemeljenost ove Nestorove interpretacije i skloni su da je okvalifikuju kao naknadnu legitimizaciju skandinavske dinastije koja se ustoličila u Novgorodu, a zatim i u Kijevu, ili kao "patriotsko tumačenje skandinavskog osvajanja Novgoroda".^[12]

Istorijsko predanje i Nestorov letopis vele da su iz Skandinavije 862. godine za kneževe novgorodske zemlje došli Rjurik i njegova dva brata Sineus i Truvor. Kada su kroz dve godine oba brata Rjurikova umrla, on ostade kao jedini knez. Ova okolnost, išla je u prilog jačanju njegove vlasti. Pošto su njegovi čelni družinici (bojari, muži) počeli da protivno dogovoru s Novgorodcima podižu utvrđenja i po drugim gradovima novgorodske zemlje, protiv Rjurika je izbila narodna pobuna predvođena Vadimom Hrabrim. Budući da joj se nisu pridružili najviđeniji Novgorodci, odmah je ugušena, a Vadim ubijen. Kroz dve godine buknula je još jedna, takođe neuspela pobuna, a vođe nezadovoljnika odseliće se za Kijev. "Muku mučimo s ovim knezom, sve će nas pretvoriti u robove" navodno su vikali pobunjenici.^[13]

Objektivno procenjujući, međutim, reklo bi se da stvarna Rjurikova vlast nije bila tolika kakvom su je doživljavali njegovi protivnici. Nema nagoveštaja da se on sukobljavao sa narodnom skupštinom. Protiv njega ustaje samo deo stanovništva, ali ne i gornji sloj starosedelaca. U prilog ovoj pretpostavci govori i činjenica da je Rjurikov naslednik Oleg knezovao u Novgorodu samo još tri godine posle njegove smrti, da bi već 882. godine potražio sebi novu prestonicu u kojoj njegova vlast ne bi bila toliko ograničena samoupravnom tradicijom kao u Novgorodu. Prešao je u Kijev, gde ga je stanovništvo prihvatilo bez protivljenja, i njega, i njegove brojne ratnike Varjage, Slovene i Čude. Od tada se Pridnjeprovlje ili kijevska zemlja počinju sve više nazivati Ruskom zemljom,^[14] a Novgorod sa svojim posedima – Novgorodska zemlja.

Prelaskom u Kijev 882. godine, i stavljanjem pod svoju neposrednu vlast Smolenska i Ljubeča, važnih gradova na Dnjepru, Oleg kao vladar postaje samostalniji, nezavisan od novgorodske skupštine. Dobio je posede koji ni na koji način nisu bili potčinjeni Novgorodu, ali pri tom nije izgubio Rjurikova prava na Novgorod. Štaviše, zadržao je za sebe sve novgorodske oblasti koje su svojevremeno, 862-864. godine, bile ustupljene njemu i njegovoj braći: Ladogu, Belo jezero, Izborsk, Rostov, Polock i Murom. Sa svoje strane, Novgorodci nisu želeli da izgube pravo slobodne plovidbe Dnjeprom do Crnog mora, tim važnim trgovačkim putem čiji je veći deo sada bio pod Olegovom neposrednom vlašću. Oni se pokoravaju Olegovoj naredbi da Iljmeni, Kriviči i Merjani^[15] plaćaju novouvedene poreze knezu i dopunske dažbine njegovim Varjazima u iznosu od 300 grivni godišnje, verovatno na ime slobodne trgovine na Dnjepru.

Na istočnoslovenskom prostoru dakle, od 882. godine, postoje dve jake i takoreći uzajamno nezavisne rane države: Novgorodska, sa svojim ranijim uređenjem, i Kijevska (Pridnjeprovska), pod imenom Kijevskaja Rus. Ovom drugom Oleg je vladao nezavisno od novgorodskog veća i na osnovu drugačijih prava. Mada je vlast Olega u Pridnjeprovlju bila jača nego u Novgorodu, ona je objektivno, još uvek bila ograničena. Ni Smolensk, ni Ljubeč, ni Kijev nisu bili pokoreni oružjem, već su Olega primili dobrovoljno, priznavši njegovu vlast verovatno uz uslov da se ne narušava njihovo starinsko uređenje.

U istom položaju, u odnosu na zatečeno uređenje, naći će se i Igorova udovica Olga i njihov sin Svjatoslav tokom njihove vladavine od 945. do 972. godine. Oni će uglavnom brinuti o proširenju teritorije sa koje ubiraju danak, a ne o uvećavanju sadržine vladarske vlasti. Čak su i među pokorenim plemenima zadržavali zatečene stare plemenske kneževe, obavezujući ih samo da budu neka vrsta njihovih pomoćnih organa.

Ni Oleg, ni njegovi naslednici, do kneza Vladimira, dakle, nisu, pokušavali da menjaju uređenje onih koji su prihvatili njihovu vlast. Tamo gde su ranije postojali zborovi i skupštine, ostali su i tokom njihove vladavine, isto kao što se održala i ranija praksa potčinjavanja mlađih gradova starijima.

Sudstvo i uprava koje su kneževi obavljali ili lično ili preko svojih bojara, još uvek su se držali drevnih običaja i prava. "Vlast kneza, tada kao da je lebdela na površini društvenog života i nije prodirala u dubinu. Kneževi sa svojim družinicima, u to vreme bili su jedna celina, a gradsko i seosko starosedelačko stanovništvo – druga; ni jedna ni druga strana nisu se privikle na novi položaj ... Knez je u to vreme samovlastan i nezavisan u svojim odlukama i poduhvatima samo u onim slučajevima koji se ne tiču prava starosedelačkog stanovništva."^[16]

Pokrštavanje

Sa primanjem hrišćanstva, već postojećem slovenskom i normanskom elementu društvenog i državnopravnog života drevne Rusije, dodaje se još jedan – vizantijski, koji pristiže preko hrišćanske crkve i sveštenstva. Od vremena kneza Vladimira, skoro da nema oblasti društvenog, javnog i privatnog života na koji hrišćanska vera nije uticala.

Dotadašnja paganska religija, već na početku vladavine kneza Vladimira, bila je u opadanju, a nije ni doprinosila jedinstvu religiozne svesti mešovitog stanovništva Pridnjeprovlja. Paganska religija nije mogla da na jedinstvenoj osnovi veže za sebe ni raznoverne, ni raznoplemene doseljenike. Kada se bio učvrstio na prestolu, knez Vladimir je nekoliko godina bezuspešno nastojao da sprovede versku reformu koja bi se sastojala u tome da on postane zaštitnik paganske religije, da se uz kneževsku rezidenciju u Kijevu podigne panteon paganskih božanstava Peruna, Dažboga, Striboga i drugih.

Od pokrštavanja, sa primanjem hrišćanstva, crkva i knez počinju da delaju kao jedna nedeljiva vlast, a kneževska družina i sveštenstvo postaju glavni oslonci te vlasti. Crkva kneževe podupire jevanđeoskim učenjem da nema vlasti ako nije od Boga data, a kneževi, sa svoje strane, postaju trajni zaštitnici Crkve. Od 988. godine državna vlast usklađuje svoju aktivnost sa stavovima Crkve, ali primanje hrišćanstva u Rusiji nije dovelo do sakralizacije kneževske vlasti; knez je samo služitelj Boga, a u cilju sprovođenja pravde u zemaljskom carstvu. "Crkva nije izmenila ni oblike ni osnove političkog poretka kakav je zatekla u Rusiji... ona se samo potrudila da odstrani neke njegove teške posledice, npr. kneževske razdore, ili da ulije bolje političke pojmove, objašnjavajući kneževima istinske zadatke njihovog delovanja...kidala je stari paganski rodovski savez stvarajući novi – hrišćansku porodicu".^[17]

Mada je ruske mitropolite postavljao carigradski patrijarh, ruski veliki knez imao je pravo da ga ne primi, pa čak i da predloži drugog. Takvo slično pravo imaće i udeoni kneževi, u odnosu na rukopolaganje episkopa. Fotijev Nomokanon iz 883. godine, koji je važio i za novokrštenu Rusiju, pokazaće se delimično neprimenljivim u delu koji se tiče svetovnih odredbi, budući da se i rusko društvo dosta razlikovalo od vizantijskog. Zato su ovde mnogo više bili od koristi i u primeni delovi Nomokanona koji se tiču religioznih i crkvenih pitanja. Za onu sferu u kojoj se crkva pojavljuje kao član ruskog građanskog društva, biće merodavni "ustavi" koje će izdavati ruski kneževi.^[18]

Do mongolske vladavine, svi mitropoliti, osim Ilariona i Klimenta, bili su Grci koje je slao carigradski patrijarh. To, međutim, nije smetalo da ove starešine crkve uživaju visoki ugled i poštovanje čitavog ruskog društva. Sami kneževi su ih prihvatali kao svoje očeve i rado se savetovali s njima o svim važnijim pitanjima. Letopisi navode mnoge slučajeve uticaja pojedinih mitropolita na društveni život, najčešće u mirotvoračkom pravcu.

Episkopi su birani od strane kneževa i naroda, prevashodno iz ruskog monaštva, a pri tome često iz redova uglednih porodica. I oni su uključeni u društveni život, utoliko pre što su, po pravilu, nastavljali da žive i delaju u sredini iz koje su i potekli. Uživali su visok ugled, a po rangu u državnoj hijerarhiji bili odmah iza kneževa. Odlazeći povremeno iz svojih kneževina, kneževi su privremenu upravu uvek poveravali mesnim episkopima, što je činjenica koja, sama po sebi, svedoči o njihovom visokom društvenom ugledu.

Manastiri počinju da niču po Rusiji odmah po primanju hrišćanstva. U Kijevu ih je u XIII veku bilo sedamnaest, a u Novgorodu čak dvadeset dva. Vrlo brzo postaju centri prosvete i učenosti svoga doba. Starešine manastira, igumani i arhimandriti, slično episkopima, uživaju veliki ugled, ali je njihov uticaj na društveni život, zbog osobenosti sopstvenog položaja, bio više moralne i duhovne prirode.

U osnovi, društvena struktura drevne Rusije i posle 988. godine ostaje ista kakva je bila u vreme vladavine Vladimirovih prethodnika, ali primanje hrišćanstva vidno menja stara životna načela. Hrišćanstvo, kao nova vera i za Slovene i za neslovene, dovodi preko bratstva u Hristu do ublažavanja etničkih i verskih razlika. U prvi plan sada izbija ono što je zajedničko na širim prostorima, a bogoslužbena upotreba slovenskog jezika, s kraja na kraj ruske zemlje, postaće još jedan, dodatni faktor zbližavanja i stapanja stanovništva slovenskog i neslovenskog porekla. Usvajajući istu veru, na primer, sada i pripadnici različitih etnosa mogu da stupaju u brakove, budući da su otklonjene ranije, u paganskom periodu postojeće međuetničke prepreke koje su to onemogućavale.

* * *

U društvenom i državnopravnom životu, Crkva je, pored njene osnovne pastirske funkcije, bila prisutna preko crkvenog sudstva, posedovanja zemlje i bavljenja trgovinom.

Crkveni sudovi rešavaju ne samo predmete čisto crkvene i verske prirode, već i građanske. Po važećem Nomokanonu, po Ustavima Vladimira, Jaroslava i drugih kneževa, od građanskih stvari crkvenom sudu pripadaju skoro svi porodični sporovi, razvod braka, suđenje u sporovima roditelja i dece, predmeti o nasleđivanju i starateljstvu, utvrđivanje duhovnih zaveštanja (ostavljanja imovine za pokoj duše) i deoba nasleđa. Crkveni sud nadležan je za dela protiv morala i crkvenih propisa. Radi suđenja, postojali su pri episkopima osobeni mešoviti sudovi sastavljeni i od duhovnika i od mirjana, svetovnih lica.^[19] Osim ove nadležnosti, kada se za određenu vrstu građanskih sporova sudilo svim hrišćanima, nezavisno od društvenog statusa, zanimanja i mesta življenja, crkveni sudovi imali su isključivo pravo suđenja u svim predmetima, i građanskim i krivičnim, kada su stranke, odn. osumnjičeni, bili lica ili ustanove pod neposrednom crkvenom upravom. U tom statusu su monaštvo, sveštenstvo i članovi njihovih porodica, crkvene bolnice, sirotišta, prihvatilišta i sva lica koja žive na crkvenom zemljištu, čak i ako se ne nalaze u crkvenoj službi. Jedini izuzetak bilo je krivično delo ubistva, za koje se sudilo u okvirima kneževskog sudstva. U slučajevima kada su strane u sporu crkvena i svetovna lica, formirani su mešoviti sudovi, gde je svaka strana predlagala svog sudiju, ali to ni na koji način nije uticalo na sam sudski postupak. On je bio jednak i za crkvene ljude i za mirjane.

Manastiri i episkopska sedišta često su vlasnici velikih zemljišnih poseda, naseljenih i nenaseljenih. Selima i zaseocima koji pripadaju Crkvi, upravljaju tiuni, seoske starešine i drugi upravitelji. U to vreme, crkve i manastiri nisu se razlikovali od drugih zemljoposednika. Upravitelji u episkopskim i manastirskim selima postavljani su od strane episkopa i manastira. Kao i svetovni zemljoposednici, episkopi i manastiri upraviteljima svojih imanja izdaju "ustavne gramote" u kojima je označavano koja su njihova prava i obaveze, dažbine i obaveze seljaka.

Same crkve i manastiri nisu oslobađani poreza i drugih društvenih obaveza sa zemlje kojom su raspolagali. U tom pogledu, crkveni zemljoposed nije se načelno razlikovao od svetovnog. Naravno, bilo je i izuzetaka. Pojedini manastiri i crkve dobijali su "žalovanije gramoti" kojima su oslobađani od dažbina, ali su takve povelje davane i pojedinim svetovnim zemljoposednicima, pa ovo nije samo privilegija Crkve. Jedino, skoro beznačajno oslobođenje, bilo je to što su sveštenici, crkve i manastiri, oslobađani zemljišnih poreza za onoliku površinu, koliku su zauzimale njihove kuće, odn. crkvene i manastirske zgrade.

Crkva je imala pravo da se bavi trgovinom, što je činila preko svojih posebnih nadzornika (pristavnika). Uz crkve i manastire postojala su privremena ili stalna trgovišta, pijace, pa su i odatle uzimane takse. Samo sveštenstvo pak, po Ustavu Jaroslava, bilo je oslobođeno nekih trgovačkih taksi, ali je ta povlastica pod potonjim kneževima ukinuta, te su crkve i manastiri u trgovačkim poslovima bili u svemu izjednačeni sa ostalim trgovcima. Šire posmatrano, rusko zakonodavstvo, od kraja X, pa sve do kraja XV veka, nastojalo je da se, u zemljoposedničkim i trgovačkim odnosima, sveštenstvo i Crkva ne razlikuju od svetovnih lica i čitavog društva. U vreme kneževa Vladimira I i Jaroslava, uočava se sklonost da se na crkvu i sveštenstvo gleda kao na izdvojenu zajednicu, različitu od građanskog društva, te da im se daju različite privilegije. Posle njih, međutim, sveštenstvo i monaštvo ne uživa nikakve znatnije privilegije, i skoro je u svemu, reklo bi se, izjednačeno sa svetovnim delom društva.

Udeone kneževine

Posle smrti poslednjeg velikog kneza Kijevske Rusije Vladimira II Monomaha 1125. godine, teritorija države praktično se raspada na udeone kneževine. Poseban status među njima i dalje će imati Kijev, sve do njegovog pada pod mongolsku vlast 1240. godine.

Stalno nastojanje svih kneževskih rodova da vladaju Kijevom, kao prvim i najbogatijim gradom, imalo je za posledicu da se tu nije učvrstio nijedan kneževski rod, pa tako Kijev ni nije postao nasledni posed unutar jedne porodice. Tokom sto osamdeset i šest godina, od smrti Jaroslava Mudrog do pokoravanja Kijeva od strane Mongola, duže ili kraće vreme, kijevski kneževski presto zauzimali su černigovski, perejaslavski, turovski, novgorodsko-severski, smolenski, voljinski, suzdaljski, pa čak i jedan polocki knez. Sa izuzetkom kneževa galičkih i rjazanskih, svi rodovi udeonih kneževa vladali su izvesno vreme Kijevom, otimajući jedni drugima vlast. U ovakvim okolnostima, raznoplemena, bogata trgovačka starosedelačka "zemščina" Kijeva nalazila se u manje-više nezavisnom položaju. Mogla je da daje ili uskraćuje podršku pojedinim kneževima, da se postavlja neutralno prema konkretnom knezu, ili da pomaže njegove protivnike. Sami kneževi pak, do godine 1169, kada je knez vladimirsko-suzdaljski sa vojskom pokorio Kijev, uvažavali su glas Kijevljana i uvek davali prednost onom pretendentu na kijevski presto koji je na svojoj strani imao kijevsku "zemščinu".

Ovakva praksa brutalno je prekinuta 1169. godine. Od tada, kijevska "zemščina" sasvim gubi svoj raniji značaj. U narednih sedamdeset godina, do mongolsko-tatarske najezde, knezovi suzdaljski, černjigovski i smolenski, otimaće se oko Kijeva samo radi njegovog bogatstva, a ne više zbog političkog prestiža koji pripada onome ko vlada Kijevom. Ovi kneževi nisu čak ni pomišljali da ovde zasnuju naslednu vladavinu. Nepostojanje sopstvenog vladajućeg kneževskog roda, što je ranije bila prednost za kijevsku "zemščinu", u poslednjim decenijama pred mongolsku najezdu Kijev će ispaštati kroz brojna poniženja, stradanja, pljačkanja i paljevine. Inspirisaće ih i predvoditi kneževi koji Kijev više ne doživljavaju kao svoj grad, već bezmalo kao svoj plen.

Perejaslavska kneževina u Pridnjeprovlju, nizvodno od Kijeva, obuhvatala je malo značajne i ne naročito bogate gradove. Kneževi su se često menjali, ali ne zato što su nastojali da ovde dođu na vlast, već zbog toga što su ovi gradovi kod udeonih raspodela i preraspodela poseda obično priključivani nekim drugim posedima, ili su im, u dogovoru sa kijevskim knezom, dovođeni drugorazredni kneževi. Njihove "zemščine" nisu mogle da samostalno delaju, pošto su u mnogome zavisile od spoljnih okolnosti, od promena u Kijevu, ili na drugim, od njih važnijim posedima. U međusobnim razračunavanjima, kneževi su pribegavali nemilosrdnom razaranju i paljenju pojedinih gradova, ponekad samo radi toga da bi izazvanim strahom pridobili za sebe ostale. Čak i u najvažnijem gradu ove oblasti Perejaslavlju, "zemščina" je, u poređenju sa novgorodskom ili kijevskom, imala sasvim mala prava. Nije se vezivala za svoje promenljive kneževe. Kada je Kijev bio razoren, stradali su i svi gradovi u ovoj oblasti.

Sasvim drugi značaj imaće "zemščina" u onim kneževinama koje će postati nasledni posedi unutar jedne kneževske porodice – Galička, Smolenska, Polocka, RostovskoSuzdaljska, RjazanskoMuromska, Voljinska (od Izjaslava Mstislaviča) i Černjigovska (od Vsevoloda Oljgoviča).

Galička kneževina, zapadno od Kijeva, u gornjem toku Dnjestra, imala je kneževe iz jednog roda koji se, pri tome, nisu delili na grane. Izgubila se svaka razlika između "zemščine" i kneževe družine. Družinici su se ovde toliko stopili sa starosedelačkim elementom, da su postali glavni zemljoposednici i predvodnici "zemščine". U letopisima, oni se nazivaju galičkim, a ne kneževim bojarima, kao u drugim kneževinama. Bojari nastali na ovaj način, toliko su ojačali, da su pokazivali samovolju i prema kneževima, mešajući se čak i u njihov porodični život.^[20] U narednih šezdesetak godina dovodili su na presto različite kneževe. Kneževska vlast će se ovde stabilizovati tek 1211, dolaskom na presto Danila Romanoviča. Galička Kneževina povratiće tada nekadašnju snagu i značaj. Postaće najjača među ruskim kneževinama sve do 1349. godine, kada je osvajaju poljski feudalci.

Smolenska kneževina u gornjem Podnjeprovlju, na sredokraći između Novgoroda i Kijeva, trajno je ostala pod vladavinom porodice Rostislava Mstislaviča, unuka Vladimira II Monomaha. "Zemščina" je dobila veliki značaj preko zbližavanja sa družinom. Mada nikada nije osporavala kneževsku vlast Rostislavovih srodnika, ne može se reći ni da je zbog toga manje učestvovala u društvenim i državnim poslovima. Štaviše, smolenski kneževi bili su veoma ograničavani od strane "zemščine" i zato su, silom prilika, morali da se u svemu usaglašavaju sa njom. Smolenska "zemščina" je simpatisala i podržavala kneževe koji su se držali smolenskih običaja, ali je bila i neumoljiva kada bi ovi pokazivali neuvažavanja narodnih prava.^[21]

Polocka kneževina na Zapadnoj Dvini, severozapadno od Smolenska, odavno je bila odvojena od drugih ruskih zemalja, što zbog perifernog geografskog položaja, što zbog činjenice da je još od vremena Olega imala svoje samostalne kneževe. U vreme kneza Vladimira (980–1015) polocki kneževski presto dat je njegovom sinu Izjaslavu. Od tada se skoro neprekidno nalazio u njegovom rodu. Privremeno, u vreme Mstislava I, koji je izgnao Izjaslaviče, Polocka Kneževina bila je prisajedinjena Kijevu. U vreme sukoba među samim Mstislavičima, odlukom polocke "zemščine", Izjaslaviči su pozvani da se vrate na kneževski presto (iz Vizantije, gde su živeli posle zbacivanja). Tada je polocka "zemščina" dobila takvu snagu kakvu nije imala nijedna druga, sa izuzetkom novgorodske.

Mada su polocki kneževi bili izborni, "zemščina" ih je uvek birala iz reda potomaka Izjaslava Vladimiroviča. Pošto kneževi nisu, sem Polocka, imali druge posede na koje bi se eventualno povukli ako bi bili zbačeni, u odnosima sa "zemščinom" nisu imali mnogo manevarskog prostora; mogli su ili da prihvataju sve uslove i zahteve "zemščine", ili da sebi traže pokrovitelje u liku susednih kneževa, odn. da se drže poludivlje susedne Litve. Ove okolnosti omogućile su polockoj "zemščini" da krajem XII veka dostigne takvu samostalnost, da sa susednim vladarima u svoje ime zaključuje mirovni ugovor, bez konsultovanja sa sopstvenim knezom (npr. 1186. sa smolenskim knezom Davidom Rostislavičem).

Voljinska i Černjigovska kneževina, prva, istočno od Kijeva na obalama južnih pritoka reke Pripjat i gornjeg toka Zapadnog Buga, druga – na srednjem Podnjeprovlju, uzvodno od Kijeva, trajno žive sa istim kneževskim rodovima na čelu. U Voljinskoj, to su potomci Izjaslava Mstislaviča, a u Černjigovskoj, potomci Davida i Olega Svjatoslaviča. Tako su i jedna i druga "zemščina" imale dovoljno vremena da se zbliže sa svojim kneževima i njihovim družinicima. Česti ratovi njihovih kneževa sa susedima i njihovo veliko mešanje u poslove drugih kneževa, dovelo je, međutim, do izuzetnog jačanja kneževskih družina, u koje se, u vreme vojnih pohoda, uključivao i deo domaćeg stanovništva, željnog ratnog plena. Sve to nije stvaralo povoljne uslove da "zemščina" apsorbuje družinu, kao što se dogodilo u Galiču, Smolensku i Polocku. Družine su bile toliko jake, da "zemščina" nije mogla da prema njima ispoljava veliku moć, niti je mogla da se izbori za odlučujući uticaj u društvenim i državnim poslovima. Učestali napadi suseda i upadi Polovaca, sprečavali su "zemščinu" da računa na kneževske družine i njihovu pomoć u zaštiti zemlje. Verovatno se i zbog toga, u letopisima ne može naći nijedan primer nesloge "zemščine" i kneževa u ovim dvema kneževinama.

Rjazanska i Muromska kneževina u srednjem i donjem toku Oke, pritoke Volge, još od vremena Mstislava Velikog imale su svoje nasledne kneževe iz roda Jaroslava Svjatoslaviča, koji su tamo trajno vladali. Ustaljenost kneževske porodice doprinela je da je "zemščina" ovde dobila ogroman značaj. Ne samo da je ravnopravno sa družinom učestvovala u svim društvenim poslovima i ratovanjima kneževa, već je i delala samostalno, onda kada knez zbog nekih razloga to nije mogao.^[22] Kasnije se događalo da su Rjazanjci zbacivali kneževske namesnike koje su im nametale susedne kneževine, te da su povremeno "vladali sami sobom", bez kneza. "Zemščina" je u Rjazanju bila, inače, toliko jaka, da je uspevala da održi svoju samostalnost i u periodima kada su pojedini kneževi bili ubijani ili zarobljavani.

Suzdaljska i Rostovska kneževina, istočno od ušća Oke u Volgu, ispočetka imaju kneževe koje im šalju iz Kijeva, a zatim, u vreme Vladimira II Monomaha (od 1093. godine) iz Perejaslavlja. Njihova "zemščina" u to vreme potpuno je nebitan činilac u društvenim odnosima, niti na bilo koji način učestvuje u kneževskim poslovima. Do velike promene doći će uzdizanjem Jurija Dolgorukog, suzdaljaskog kneza, sina Vladimira II Monomaha. Dolgoruki će 1125. preneti i sam kneževski presto Rostovsko-Suzdaljske kneževine iz Rostova u Suzdalj, odakle će započeti borbu za Perejaslavsku kneževinu i za sam kijevski presto.^[23] "Zemščina" je tada toliko ojačala da postaje, u poređenju sa "zemščinama" drugih udeonih kneževina, jedna od najsamostalnijih.

Mada su im kneževi svi bili iz jednog roda, na kneževski presto dolazili su izborom. Posle smrti Jurija Dolgorukog 1157. godine, suzdaljska i rostovska "zemščina" za kneza biraju njegovog sina Andreja Bogoljubskog, ne po starešinstvu, već po svojoj želji, iako je Dolgoruki u testamentu naznačio da treba da ga naslede mlađi sinovi Vsevolod i Vasiljko. Posle smrti Bogoljubskog, obe "zemščine" su, umesto njegovog sina, za kneževe uzele njegove rođake Mstislava i Jaropolka Rostislaviča. Iste kneževe je ispočetka priznala i "zemščina" grada Vladimira,^[24] ali se potom predomislila i za svog kneza 1176. dovela brata Andreja Bogoljubskog, Vsevoloda III.

Odvajanje vladimirske "zemščine" od suzdaljske i rostovske, dovešće do otvorenog sukoba kakav do tada nije viđen na ruskoj zemlji – rat između kneževina koje ne predvode inače ratoborni kneževi, već same "zemščine". Ispostaviće se da su "zemščine" toliko jake, da mogu odložiti čak i zaključivanje mirovnog ugovora oko koga su kneževi već postigli saglasnost. Dugo je, potom, tinjala pritajena mržnja između stare rostovske i suzdaljske "zemščine", sa jedne, i mlade vladimirske, sa druge strane, što je i jednima i drugima onemogućilo da se stope sa kneževskom družinom.

Na suzdaljsko-rostovskoj zemlji može se pratiti još jedan društveni fenomen, jedinstven na ruskim prostorima: družina i "zemščina" su potpuno odvojeni jedni od drugih, ali su pri tome i jedni i drugi ispoljavali jaku i istinsku odanost knezu. To je jedan od izuzetno važnih momenata za razumevanje jačanja suzdaljsko-rostovske oblasti čiji će centri najpre biti u Rostovu, Vladimiru, Suzdalju, Perejaslavlju-Zaleskom, a potom u Moskvi, kada ova, sa Danilom Aleksandrovičem, od 1276. godine postaje zasebna kneževina – centar oko koga će kasnije izrastati obnovljena i jedinstvena ruska država.

Republika Novgorod

Osobeni istorijski put Novgoroda kao da je bio nagovešten još Olegovim prelaskom u Kijev 882. godine. Jak i bogat zanatski, trgovački i kulturni centar sa izvanrednim geografskim položajem, bez nasledne kneževske loze koja bi gradu nametnula jaču vlast, sa izgrađenom i uhodanom unutrašnjom organizacijom, daleko od sedišta i neposrednog nadzora velikih kijevskih kneževa, Novgorod je imao sve objektivne preduslove da uzlaznu liniju svog ekonomskog, političkog i kulturnog razvoja dovede do potpune samostalnosti. Ona je konačno oličena u feudalnoj republici "Gospodin Veliki Novgorod", koja će trajati tri i po veka – praktično već od smrti Vladimira II Monomaha 1125. godine,^[25] pa sve do 1478. kada će Novgorodska republika biti uključena u sastav obnovljene ruske države sa novim centrom u Moskvi. Svoj blistavi uspon Novgorod duguje i tome što je jedina ruska oblast koja u XIII veku nije pala pod mongolsku vlast.

Nastojanje Novgoroda da što manje zavisi od centralne vlasti u Kijevu prvi put se ispoljava, u izraženijem vidu, tokom poslednje godine vladavine velikog kijevskog kneza Vladimira. Novgorodci su tada (1015. godine) prestali da Kijevu plaćaju uobičajene dažbine i poreze. Odnosi dva najveća centra drevne Rusije usled toga su poremećeni do te mere, da su se obe strane počele spremati za oružanu borbu. U to vreme je posadnik (upravnik) Novgoroda, dakle i predstavnik kijevskog kneza Vladimira, bio njegov sin Jaroslav, kasnije prozvan Mudri. Ovakvu smelu odluku novgorodskog plemstva Jaroslav je podržao možda pridobijen upravo njihovim planovima o nezavisnosti. Saznavši, potom, da mu je otac umro, a da na kijevskom prestolu već sedi osvedočeni bratoubica Svjatopolk, Jaroslav poziva Novgorodce da mu pomognu u zauzimanju kijevskog prestola. Po rečima Letopisca, u pohodu na Kijev pridružilo mu se četiri hiljade Novgorodaca. Kada je 1019. godine zaseo na velikokneževski presto, Jaroslav im se odužio tako što ih je otpratio za Novgorod, davši im posebne gramote (isprave) o autonomiji njihovog grada.^[26]

Niti su se isprave o autonomiji Novgoroda sačuvale do našeg vremena, niti je poznat njihov sadržaj. Zna se jedino da su se Novgorodci pozivali na njih i dičili njima, tokom čitave svoje slavne prošlosti. U vreme trajanja Novgorodske republike, oni su čak i kod zaključivanja ugovora sa izabranim kneževima zahtevali od njih da se zakunu "na sve gramote dobijene od Jaroslava".

I potonji kijevski vladari postavljaće za kneževe Novgoroda svoje starije sinove. Ovi će, kao pretendenti na kijevski presto, vladavinu u Novgorodu po pravilu doživljavati kao prolaznu etapu u svom životu. Ova činjenica, tokom vremena doprineće nestabilnom položaju kneževske vlasti u Novgorodu i pogodovati jačanju vlasti posadnika i arhiepiskopa.

Nekakvi nemiri u Novgorodu 1118–1120. godine, kada se u kratkom roku smenjuju trojica posadnika, završiće se tako što je, po rečima Letopisca, 1120. godine "došao u Novgorod za posadnika Boris" (očigledno, poslat iz Kijeva). Nekoliko godina kasnije, međutim, Letopisac beleži da (1125) "postaviše" Novgorodci za kneza Vsevoloda – jezička formulacija koja ukazuje da su ga građani "izabrali". Još jednom, verovatno poslednji put, Kijev "šalje" u Novgorod posadnika 1129. godine. Ustanak iz 1136. godine, definitivno u prvi plan državnog i uopšte političkog života Novgoroda istura gradsku skupštinu (veče).

Ključevski smatra da je u prvim godinama posle smrti Vladimira II Monomaha (1125), stanovništvo Novgoroda izgradilo običaj da, do imenovanja novog kneza i do njegovog preuzimanja dužnosti, bira posadnike kao privremene vršioce kneževskih ovlašćenja. Ova povremena praksa je, veli, vrlo brzo prerasla u trajnu.^[27] Posadnik se uskoro pretvara u čuvara interesa Novgorodaca pred knezom, a za kneževe u Novgorodu počinju se pozivati kneževi iz drugih oblasti, oni koji su bili po volji novgorodskog bojarstva.

Međusobna prava i obaveze Novgorodske republike i njenog kneza uređivana su ugovornim poveljama. Najstarija takva "ustavna" povelja sačinjena je 1265. godine sa tverskim knezom Jaroslavom Jaroslavičem. Sadržaj ove povelje poslužiće kao obrazac za one potonje. Pregovore sa svim budućim kneževima, u ime gradske skupštine (veča) vode posadnik i tisjacki, ali je u tome bila velika i uloga novgorodskog arhiepiskopa. Ugovori jasno definišu položaj kneza u upravi i sudstvu Republike, finansijske obaveze grada prema njemu, te odnos kneza prema trgovini.

Sve ugovorne povelje otpočinju zakletvom kneza da će poštovati njihove odredbe i stare slobode Novgoroda, tradicionalne nadležnosti veča i ostalih izbornih upravnih organa, te da će vladati po starim običajima i svaki potez usklađivati sa gradskom upravom. Pretpostavljalo se kneževo učešće u upravljanju Republikom, ali njegove konkretne nadležnosti nisu propisivane.

Ugovorne povelje mnogo su rečitije u onim delovima gde se navode ograničenja kneževske vlasti, nego u onima gde se nabrajaju kneževa ovlašćenja. Knez nominalno ima najvišu upravnu i sudsku vlast, ali je ostvaruje uvek u prisustvu i uz saglasnost izbornog novgorodskog posadnika. Ne može da sudi sam, niti da sam rešava o žalbama na presude, ne može da bez znanja posadnika dodeljuje zemlju, niti je sam može sticati na prostoru Republike, ne može da na niže državne funkcije (koje se popunjavaju imenovanjem) postavlja ljude iz svoje družine, već isključivo pripadnike novgorodske "zemščine", a bez odluke suda o krivici ne može razrešiti nijednog izabranog ni postavljenog činovnika, te nema pravo da bez saglasnosti posadnika izdaje bilo kakve javne isprave. Knez, osim toga, ne može da razrezuje poreze novgorodskom stanovništvu, niti da bilo koga od njih prema u odnos zavisnosti, kao što ne može ni da vodi samostalnu trgovinu sa strancima.

Kneževi, ipak, nisu besplatno i samo iz počasti obavljali svoju funkciju. Dolazeći na to mesto, oni su od Novgoroda dobijali određene naknade u vidu npr. dažbina od svake trgovačke lađe ili tovara, a mogli su da se preko novgorodskih posrednika uključuju i u međunarodnu trgovinu. Sve te izvore prihoda gubili bi onog trenutka kada bi napustili kneževski položaj. Knez je postepeno izlazio iz strukture lokalnog društva – veli Ključevski – gubeći organsku vezu sa njim.^[28] On je sa svojom družinom ulazio u novgorodsko društvo čisto mehanički, kao strana, privremena snaga. Političko težište prenelo se iz kneževskog dvora na većnički trg, u centar lokalnog društva.

Doda li se ovome da knez nije mogao da samostalno vodi ni spoljnu politiku, sasvim logično se nameće pitanje zašto onda Novgorodci nisu potpuno ukinuli kneževsku funkciju, budući da su, objektivno, za to imali sasvim dovoljno snage, i političke, i ekonomske.^[29] Knez je izgleda zadržan najviše zbog vojne funkcije, kao simbol i tradicionalni stožer jedinstvene komande nad oružanom silom. Borbeni Novgorodci, da su želeli, mogli su svakako odlučiti da ubuduće iz svojih redova biraju sopstvenog vrhovnog vojnog starešinu, ali je, po svoj prilici, ovde prevagnula iskonska tradicija duboko usađena u kolektivnoj svesti i istorijskom pamćenju ljudi.

Novgorod i Pskov

Jedini krupniji ekonomski i kulturni centar na novgorodskoj zemlji bio je Pskov. Povest drevnih vremena pominje ga još pod godinom 903-om, ali će on još dugo ostati u senci Velikog Novgoroda, kao njemu potčinjen grad, tzv. prigorod. Mada su njegovi stanovnici pokušavali da se od Novgoroda odvoje još 1136–37. godine, Pskov će tokom čitavog XII, XIII i tokom prve polovine XIV veka ostati u sastavu Novgorodske republike. Osamostaliće se tek 1348. godine i kao feudalna republika sa skoro preslikanim novgorodskim uređenjem, živeti sve do potčinjavanja vlasti Moskve 1510. godine.

Potpunom osamostaljivanju Pskovske republike doprinela je i jedna takoreći slučajnost. Novgorod su tada napali Šveđani, pa je on od Pskova zatražio i dobio vojnu pomoć. U znak zahvalnosti je stanovnicima Pskova prvi put dozvoljeno da sami izaberu svog posadnika, koga su im ranije slali iz Novgoroda. Sedište sudske vlasti, u predmetima Pskovčana, ubrzo je preneto iz Novgoroda u Pskov. Istovremeno, novgorodski arhiepiskop počeo je da imenuje svog namesnika u gradu Pskovu iz tamošnjih redova.

Kada se konačno uobličila, unutrašnja organizacija Pskovske republike postaće skoro identična sa onom u Novgorodu. Najviši organ je gradska skupština (veče) koja ograničava kneževsku vlast. Upravno-sudske poslove obavljaju dvojica ravnopravnih posadnika. Funkcija tisjackog međutim, u Pskovu nije postojala. Slično kao u Novgorodu, i u Pskovu su vodeću ulogu na veču imali bojarstvo i trgovački vrh.

Razvijena robno-novčana privreda i Novgorodske i Pskovske republike pogodovala je izrastanju klase slobodnih posednika, unutar koje su svi imali status punopravnih građana i potpuna svojinska ovlašćenja. Gradski deo stanovništva čine bojari (najviši, upravljački sloj), "dobrostojeći ljudi" (žitji ljudi, tj. oni koji nisu pripadali plemstvu, ali im se po bogatstvu približavaju), trgovci i zanatlije.

Ogromnu većinu seoskog stanovništva čine lično slobodni i potpuno poslovno sposobni seljaci. Oni se u Novgorodu razlikuju samo po tome da li rade na sopstvenoj zemlji^[30], ili, uz ugovorene obaveze, na državnoj,^[31] odnosno zemlji privatnih zemljoposednika.^[32] Oni, kao i ostali stanovnici, uživaju potpunu krivičnopravnu zaštitu. O holopima (robovima) u obema Republikama, izvori govore toliko malo, da se o njima ne može zaključiti ništa pouzdano. Malobrojni poznati istorijskopravni izvori ne tretiraju bojare kao privilegovanu kategoriju ni u Novgorodu ni u Pskovu, čak ni tada kada su oni žrtve najtežih krivičnih dela.

Ni u jednoj, ni u drugoj republici, nema nagoveštaja o bilo kakvim zabranama ili ograničenjima privrednih delatnosti seoskog stanovništva. Načelo formalne jednakosti pred sudom pripadnika različitih staleža, važilo je u obema Republikama.

Uređenje Novgorodske republike

Novgorod je i mnogo pre sticanja statusa samostalne republike imao osobeno unutrašnje uređenje, sa jakim obeležjima teritorijalne samouprave pojedinih delova.

Tradicionalno je bio podeljen na pet samoupravnih rejona, kvartova. Tri su na levoj obali Volhova koja se zvala Sofijska strana.^[33] Na desnoj obali, na tzv. Trgovačkoj strani, gde se nalazio i većnički trg, bila su dva kvarta.^[34] Svaki od njih imao je sopstvenu skupštinu i sopstvenog izbornog starešinu. Kvart se deli na dve stotine koje takođe imaju svog izbornog starešinu.^[35] Stotine se dalje dele na ulice, najmanje jedinice lokalne samouprave u Novgorodu. Ulice imaju svoje ulične starešine i ulične skupštine. Čitava teritorija Novgorodske zemlje takođe je podeljena na petine, a svaka od njih vezana je za jedan gradski kvart, preko koga je ostvarivala svoju lokalnu samoupravu. Uslovno rečeno, savez ovih pet kvartova sa pripadajućim ostatkom državne teritorije čini Veliki Novgorod. Kao centralne organe Novgorod ima gradsku skupštinu (veče), posadnika, tisjackog, bojarski savet, i arhiepiskopa kao crkvenog poglavara.

Gradska skupština Novgoroda (veče) nominalno je imala najveća ovlašćenja. U njenoj nadležnosti je pozivanje, potvrđivanje ili opozivanje kneza i najviših funkcionera, prihvatanje novih zakona, utvrđivanje poreza, pitanje rata i mira, zaključivanje međunarodnih ugovora, suđenje gradskim funkcionerima i rešavanje sporova između njih i kneza. Sazivala se po potrebi, zvonjavom. Svako ko je sebe smatrao punopravnim građaninom, mogao je učestvovati na njenim sastancima koji su se održavali na Jaroslavovom trgu.^[36]

Odluke su donošene aklamacijom. Oko podeljenih mišljenja dolazilo je do nadvikivanja, pa možda i do pesničenja. Kod velikih nesuglasica, istovremeno su sazivane skupštine i na Trgovačkoj i na Sofijskoj strani Novgoroda, pa su se neistomišljenici ponekad, izgleda, tukli na samom Volhovskom mostu.^[37] Skupština, kako se čini, nema predsedavajućeg, a govornici su se obraćali sa posebnog "stepenika" kraj koga je stajao gradski funkcioner zadužen da daje reč svakome ko bi želeo da se obrati okupljenom narodu. Mnogi istoričari se priklanjaju mišljenju V. I. Sergejeviča, iznetom u njegovoj studiji "Veče i knez" još 1867. godine, da su gradske skupštine drevnoruskih gradova, uključujući i Novgorod, bile poprišta bučnih svađa, galame i anarhije. M. Tihomirov, međutim, polemiše sa ovim stanovištem i iznosi ozbiljne protivargumente.^[38]

Posadnik je u najranijem periodu drevne ruske države, tokom X–XI veka bio knežev namesnik za pojedine teritorije, dakle – imenovani funkcioner. Već u prvoj godini posle smrti velikog kijevskog kneza Vladimira II Monomaha, zvanje posadnika u Novgorodu poprima sasvim drugačija obeležja.^[39] On postaje najviši izborni gradski funkcioner, jedna vrsta protivteže kneževskoj vlasti. Uvek je biran iz redova bojara, a ima takoreći paralelne nadležnosti sa knezom. Praktično, bez saglasnosti posadnika knez nije mogao da donese nijednu odluku. Veliki broj posadnika biran je iz dve ugledne novgorodske porodice Mihalčiča i Nezdeniča. Sedište posadnika bilo je u zgradi poznatoj pod imenom Jaroslavov dvor.

Po I. Beljajevu novgorodski posadnik bio je posrednik između kneza i naroda, čuvar gradskog pečata koji je stavljan na sve njegove akte. Sazivao je i rukovodio gradskom skupštinom, u ime Novgoroda pregovarao sa susednim vladarima, ponekad zajedno sa arhiepiskopom putovao na pozivanje novoga kneza. Bio je i zaštitnik građana od mogućih kneževih zloupotreba. Posadnik je, zajedno sa tisjackim svečano uvodio u hram Svete Sofije novoizabrane arhiepiskope.^[40]

O funkciji tisjackog u Novgorodu, zna se veoma malo. I on je, nesumnjivo, biran iz bojarskih redova. Po analogiji sa zaduženjima tisjackog u drugim drevnoruskim gradovima, trebalo bi da mu je i ovde bilo osnovno zaduženje komandovanje vojskom Novgorodaca. Uz to, izgleda da je imao neka policijska i sudska ovlašćenja, pa se u literaturi nailazi čak i na pretpostavku da je bio predsednik trgovačkog suda. Ova pretpostavka mogla je da proistekne iz činjenice da je sedište novgorodskog tisjackog bilo pri hramu svetog Jovana Preteče na Opokah (nedaleko od većničkog trga), gde su se nalazile i prostorije čuvenog trgovačkog udruženja "Jovanovski sto".

Nabrajajući dužnosti tisjackog, I. Beljajev nema mnogo nedoumica. Tisjacki je, veli, predvodio novgorodsku vojsku, brinuo o gradskim utvrđenjima, zajedno sa posadnikom pregovarao sa susednim vladarima, pomagao posadniku u održavanju reda i iznošenju predloga na gradskoj skupštini, te sudio nezavisno od kneza i posadnika.^[41]

Bojarski savet (savet gospode) praktično je objedinjavao sve aspekte uprave. Imao je i neka nadzorna ovlašćenja, a suštinski je uticao i na zakonodavstvo, pripremajući predloge odluka koje je donosila gradska skupština. Savetom je predsedavao novgorodski arhiepiskop,^[42] a činili su ga knez, posadnik, tisjacki i, verovatno, još nekoliko bojara koji su predstavljali gradske kvartove. Uloga ovog bojarskog saveta tokom vremena raste u obrnutoj srazmeri sa opadanjem stvarnog značaja gradske skupštine (veča), da bi, početkom XV veka, bojarski savet potpuno preuzeo u svoje ruke njenu delatnost i odlučivanje.

DEO DRUGI
Društvo i državna vlast

Zemščina

U strukturi stanovništva drevne Rusije, paralelno sa novom društvenom kategorijom kneževih družinika, koegzistira i stara "zemščina" – gradovi i sela sa starosedelačkim slovenskim stanovništvom i opštinskim uređenjem izgrađenim pre Rjurikovog perioda. Doduše, od dolaska Rjurika, slovenska "zemščina" više ili manje gubi svoju samostalnost i presudan značaj, ali i dalje ostaje bitan činilac u novom životu ruskog društva. Postepeno potčinjavajući svojoj vlasti razna slovenska plemena na ruskim prostorima, i sami su kneževi prihvatali "zemščinu" kao nešto odvojeno, različito od kneževe družine, ali nisu uništavali njeno starinsko uređenje.

Položaj "zemščine" nije bio isti na svim delovima ruske zemlje. Novgorodci su, na primer, imali više samostalnosti, naročito posle Olegovog odlaska na jug 882. godine. Smolensk, Ljubeč, Kijev, Černjigov i Perejaslavlj ne zadržavaju toliki stepen nezavisnosti kao Novgorodci, čiji je favorizovan položaj utemeljen u činjenici da su oni, a ne ovi drugi svojevremeno pozvali varjaške kneževe. I oni su, ipak, kao gradovi zauzeti ne silom, već dobrovoljnim pristankom, zadržali sopstvene zemlje, opštinsko uređenje i lokalnu upravu. "Zemščina" se ni tamo nije stopila sa družinicima, niti su je ovi potčinili sebi, nisu međusobno podelili njihove zemlje, niti su starosedelačkom stanovništvu nametnuli zemljišne poreze. Prava "zemščine" i opštinsko ustrojstvo nisu narušeni ni u onim gradovima koje su Novgorodci ustupili Rjuriku na neposrednu upravu njegovim "muževima" – Rostov, Polock, Belo jezero i drugi. Izvorno slovensko uređenje i samoupravna prava nisu, izgleda, bili uništeni čak ni u gradovima Drevljana i Poljana koji su osvajani silom – i oni su slobodno koristili svoju zemlju, družinici je nikada nisu međusobno delili, niti su starosedelačkom stanovništvu zavodili posebne zemljišne poreze.

Ostavljanje opštinama punog prava svojine na zemlji, daje ruskoj istoriji uopšte, a samim tim i istoriji ruskog prava, osobeni karakter, suštinski ih razlikujući od istorije ranofeudalnih država zapadne Evrope.

Selo i grad

Od doba kneza Vladimira i primanja hrišćanstva, sela su ili "zemska", tj. ona koja postoje na sopstvenoj zemlji, ili kneževska, manastirska i crkvena, ili su, pak, pripadala drugim zemljoposednicima. Sva su imala opštinsko uređenje. Slobodni ljudi koji su se nastanjivali po selima, prihvatali su obaveze prema vlasniku zemlje – zemskoj opštini, knezu, manastiru, bojaru ili drugom zemljoposedniku. Svi su stanovnici činili jednu klasu seljaštva koja se nazivala "smerdi", ili jednostavno "opštini", članovi seoske opštine. Izuzetno retko, vlasnici sela su tu nastanjivali svoje robove koji bi, tada, živeli među slobodnim stanovnicima.

Zemljoradnja je osnovno zanimanje, ali su postojala i sela pčelara, ribolovaca, sela koja su se bavila lađarstvom i prevoženjem kopnom robe trgovaca od jednog mesta do drugog. Za sela između Zapadne Dvine i Dnjepra, pouzdano se zna (iz Ugovora kneza Rostislava sa Rigom 1150. godine) da su uz sopstvenu materijalnu odgovornost i kolektivno jemstvo prevozili rusku i nemačku robu, te da su čak imali i svoja "prevoznička udruženja", u kojima se za učlanjenje plaćala izvesna naknada.

Od davnina, sela su u celini potčinjena "svom" gradu, kao što su, uostalom, i mlađi gradovi u svemu bili potčinjeni starijem. Sva seoska imanja, uzeta u celini kao seoska opština, pripadala su "zemščini" ovog ili onog grada. Zato sela nisu mogla da budu "prebacivana" od jedne "zemščine" drugoj. Kneževi i drugi vlasnici zemlje, prelazeći na drugo mesto, takođe nisu mogli da "prenose" svoju vlast nad selom. Ta svojina vlasnika nad selom ili naseljem, međutim, nije ukidala prava seoske "zemščine" na zemlji na kojoj su živeli. Selom, ma na čijoj zemlji da se nalazilo, upravlja sopstveni seoski opštinski zbor i seoski starešina izabran od strane samih seljaka. Uz seoskog starešinu, postojali su i službenici koje je u selo slao njegov vlasnik, ali su njihove nadležnosti ograničene na ekonomska pitanja. Uprava je ostajala isključivo u rukama seljaka i njihovih izabranih starešina.

Osnovni centar izvornog uređenja slovenskog stanovništva bio je grad. On je ne samo odbrambena tvrđava, već je i tačka objedinjavanja onog plemena koje je, neznano kada, podiglo taj grad. Zato se često i čitava oblast nazivala po gradu, kao npr. novgorodska, rostovska ili suzdaljska zemlja. Sva naselja oko grada bila su ili "gradska sela" ili su , pak, pripadala samim građanima, njihovim ljudima ili najamnicima. U najdrevnija vremena, slovensko pleme koje bi na zaposednutoj zemlji podiglo prvi grad i nastavilo da proširuje svoju teritoriju, podizalo je i nove gradove. Oni su se, kao tvorevina prvog grada, nazivali prigorod^[43] i imali tesne veze sa starijim gradom, svojim osnivačem. Mlađim gradovima upravljale su starešine koje bi im određivao stariji grad. Odluke skupštine starijeg grada apsolutno su važile i u prigorodu, a knez koga bi priznao stariji grad, bespogovorno je prihvatan i u svim njegovim prigorodima.

Iz najstarijeg grada upravljalo se čitavom zemljom na kojoj živi jedno pleme, pa su i sva ostala naselja potčinjena njemu. Unutrašnje uređenje gradova do dolaska varjaških kneževa bilo je slično. To je, uslovno rečeno, jedna velika opština, sastavljena od saveza manjih opština, ulica. Ulica je imala svog izbornog starešinu, svoje sudije, svoj zbor. Gradovima su, do dolaska varjaških kneževa, upravljali izborni organi iz redova najstarijih muževa.^[44] Njih je biralo samo gradsko stanovništvo na svojim zborovima, skupštinama. Nad gradskom skupštinom prigoroda stajala je skupština starijeg grada. Neka slovenska plemena, kao npr. Drevljani, istovremeno sa narodnom skupštinom, imala su i kneževe.

Izvorno uređenje, međutim, posle dolaska Rjurika i njegove braće, u potpunosti će zadržati samo Novgorod. U drugim gradovima, odn. plemenskim centrima Istočnih Slovena, vlast gradske skupštine kao dotadašnjeg vrhovnog organa, preći će na kneza. Gradske skupštine nisu ukinute, ali će se sazivati retko – ili kada je knez odsutan, ili u nekim vanrednim prilikama.

Bojari

U strukturi "zemščine" bojari imaju najviši rang. Oni su pripadnici najuglednijih porodica, glavni zemljoposednici i, kako se verovalo, po poreklu najstariji žitelji gradova. Privatna svojina na zemljišnim posedima i upravna ovlašćenja koja su imali, još u najdrevnijim vremenima ih izdvajaju iz mase drugih stanovnika gradova. Bojari, međutim, tada nisu živeli odvojeno od svojih slovenskih sunarodnika, već su sa njima bili povezani mnogim zajedničkim interesima unutar opštinskog uređenja.

Svaka ulica i svaki gradski kvart imali su svoje bojarske rodove, a susedi su ih smatrali za svoje vođe, predvodnike. Uvrediti bojara značilo je uvrediti i čitavu ulicu, opštinu kojoj on pripada, a povreda časti ili ugleda neke ulice smatrana je uvreda bojarskog roda koji u njoj živi. Sa dolaskom varjaških kneževa 862. godine, u mnogim je gradovima odnos bojara prema ostalom stanovništvu pretrpeo znatne promene. U gradovima koji su i posle toga zadržali viši stepen samostalnosti, tragovi nekadašnje bliskosti bojara i "nižih ljudi" dugo će se održati.

Letopisi pominju bojare na novgorodskoj zemlji, govoreći o vremenu znatno pre Rjurikove vladavine, pa se izrastanje ovog gornjeg društvenog sloja vremenski locira u malo poznato doba naseljavanja iljmenskih plemena i osnivanja grada Novgoroda. Sloveni su ove prostore praktično preotimali od starosedelačkog finskog stanovništva. Organizacija najstarijih slovenskih opština je takva, da je zemljište bilo u kolektivnoj svojini, dostupno za korišćenje svim članovima opštine. Oni, dakle, nisu bili njeni individualni vlasnici. Privatnu svojinu na zemlji su, samim tim, mogli da steknu verovatno samo oni pojedinci koji su imali mogućnosti i načina da je, u tom procesu kolonizacije, ne samo oduzmu od finskih ili drugih starosedelaca, već i da je odbrane od pretenzija prethodnih vlasnika ili držalaca. Samim tim su ovi malobrojni ljudi, privatni posednici, u očima svojih saplemenika izgledali kao "veći", uticajniji članovi njihovih zajednica.^[45]

I posle primanja hrišćanstva, bojari čine prvu klasu u ruskom društvu, predstavnike celokupne "zemščine". U letopisima se već razlikuju "zemski bojari" i oni drugi, "kneževski bojari" nastali iz redova kneževih družinika. Zemski bojari, za koje se u nekim letopisima ponekad upotrebljava i naziv "ognjiščanji", bili su glavni predstavnici celokupnog stanovništva, i u mirno i u ratno doba.^[46]

O poreklu i strukturi drevnoruskog bojarstva postoje u literaturi velika razilaženja pojedinih istoričara. Jedni pretpostavljaju da su "najbolji ljudi" drevne Rusije potekli iz redova trgovačke aristokratije, drugi misle da je to vojno plemstvo, a treći, da su se izdvojili preko krupnog zemljoposeda, pisao je još 1910. godine M. Djakonov. Nadovezujući se na njegova razmišljanja, B. Grekov veli da je nesumnjivo bilo više slojeva bojara, različitog materijalnog položaja i porekla, naročito u početnom periodu drevnoruske države. Tada se, po Grekovu, svakako može govoriti o dvema vrstama bojara – o kneževim družinicima koji su neko vreme zaista i mogli živeti od kneževih nezemljišnih darivanja, te o mesnom, lokalnom plemstvu koje je izraslo iz sloja zemljoposednika u procesu raslojavanja seoske opštine i pojave privatne svojine.^[47]

Trgovci

Kao društvena kategorija, trgovci se u istorijskim izvorima prvi put pominju 907. godine, pod nazivom "gosti", u tzv. usmenom Ugovoru kneza Olega sa Vizantijom. Već u Ugovoru kneza Igora iz 944. godine, za njih se koristi izraz "trgovci". Da su oni još tada bili jak društveni sloj, vidi se i po personalnom sastavu izaslanstva koje je pregovaralo sa Vizantijom, budući da je u njemu bilo čak dvadeset i pet trgovaca, poimence navedenih u tekstu samog Ugovora.^[48] Redu trgovaca pripadali su i Sloveni i Varjazi, ali samo oni koji su se trajno i profesionalno bavili trgovinom. Imali su svoja udruženja, izborne starešine, pa čak i zvanje "načelnika trgovačkih karavana", budući da se trgovina sa dalekim krajevima i zemljama tada odvijala isključivo organizovano.

Trgovci su, i posle 988. godine, po društvenom rangu odmah iza bojara. U svim letopisima se tako i navode. Unutrašnja struktura ovoga sloja uglavnom je ostala ista. Udruživali su se u "trgovačke opštine" koje su imale kapital sačinjen od uloga svojih članova. Kao pravi i punopravni trgovci smatrani su samo oni koji su u zajedničku kasu unosili određene iznose.^[49] Svako trgovačko udruženje imalo je svog starešinu, sopstveno sudstvo i upravu u trgovačkim poslovima. Ruska Pravda daje trgovcima nekoliko značajnih privilegija koje pokazuju da su oni bili ne samo posebna društvena klasa, već i da im je u društvu uopšte pridavan veliki značaj. Te pogodnosti tiču se dokazivanja potraživanja, propasti tuđe robe ili novca usled više sile, prioriteta inostranih trgovaca kod naplate potraživanja i garancija prema trećim licima za obaveze trgovca koje nastaju kada se njegov rob (holop) bavi trgovinom, ovlašćeno ili neovlašćeno.

Uživajući poštovanje svoje sredine, trgovci su imali značajan uticaj na društvene i državne poslove. Naročito je u Novgorodu njihov glas često bio odlučujući čak i u tako važnim pitanjima kao što su rat i mir. Novgorodski trgovci su, štaviše, i u vojnim pohodima učestvovali kao zaseban stalež. Oni zajedno sa bojarima i družinicima učestvuju, na primer, u pohodu Vsevoloda Jurjeviča na Černjigovsku oblast 1195. godine. Bili su i članovi delegacija koje su pozivale kneževe. Tako je, recimo, u poslanstvu koje su Novgorodci 1215. poslali da pozove Jaroslava Vsevolodoviča, bilo i deset najboljih trgovaca. Godine 1177, upravo trgovci grada Vladimira, od Vsevoloda Jurjeviča traže da kazni rostovske i suzdaljske bojare koje je ovaj držao u zarobljeništvu.

Ostalo stanovništvo

Obični ljudi ili građani ("ljudini") bili su oni stanovnici sela i gradova koji su se bavili zemljoradnjom ili nekom drugom poljoprivrednom delatnošću, zanatstvom i sitnom trgovinom van trgovačkih udruženja. Generalno posmatrano, u teritorijalnoj i upravnoj jedinici u kojoj su živeli, oni su punopravni članovi drevnoruskog društva. Imaju svoje predstavnike i pravo glasa na zborovima i skupštinama. U društvenoj svakodnevici ondašnjeg sela i grada, međutim, ipak su imali status "mlađih", za razliku od bojara i "zapisanih trgovaca", koji su bili "stariji". Ovo se najviše ogleda kroz činjenicu da u gradskim, uličnim opštinama, "ljudini" nisu imali izbornog starešinu iz sopstvenih redova, dok su na bojarskim zemljišnim posedima njihove seoske opštine više ili manje zavisile od zemljoposednika.

Građani su se udruživali u gradske stotine (satnije), koje su imale svoje izabrane satnike. Satnici su, kao predstavnici svoje satnije, živo učestvovali u poslovima lokalne uprave grada. Uz svoj redovan posao, članovi satnije imaju i obavezu održavanja gradskih tvrđava i mostova, kao i obavezu odbrane grada ili odlaska u rat van grada, onda kada bi više rukovodstvo odlučilo da treba učestvovati u nekom ratnom pohodu. Članovi satnije mogli su biti samo građani-domaćini, dakle oni koji na teritoriji konkretne gradske opštine imaju zemlju, kuću i plaćaju redovne poreze i namete. Samim tim, oni žitelji grada koji na njegovoj teritoriji nisu imali nepokretna dobra, nisu se smatrali članovima gradske opštine, te nisu imali pravo učešća u opštinskim organima i nisu snosili poreske terete. To su bili takozvani "slobodni ljudi".

Zanatlije, unutar ove kategorije uslovno nazvane "ostalo gradsko stanovništvo", predstavljaju društveni međusloj. Prema Ruskoj pravdi, tretiraju se kao kategorija iznad zemljoradnika. Za ubistvo zanatlije, vira je dvanaest, a za ubistvo zemljoradnika pet grivni. "Zemski zanatlija" bio je onaj koji ima zemljišnu deonicu gradske zemlje, pa samim tim, kao član opštine, preko svojih izabranih starešina učestvuje u lokalnoj vlasti, a plaća i sve poreze i dažbine. "Kneževski zanatlija" svojim radom opslužuje kneza, uživa posebne slobode na kneževskoj zemlji, ne pripada opštinskoj zajednici i ne plaća opštinske poreze.

Smerdi

Seoski stanovnici nazivaju se smerdima. Jednu grupu čine oni koji žive na opštinskoj zemlji, a drugu oni koji žive na zemlji privatnih posednika. Neki istraživači smatraju da su samo prvi bili slobodni seljaci u pravom smislu reči, a da su se drugi već nalazili u nekom statusu zavisnosti od svog zemljoposednika.

Po suprotnoj hipotezi, i jedni i drugi bili su slobodni, punopravni članovi opštine, koji su plaćali razrezani porez, imali kolektivne obaveze građenja i popravljanja mostova, prevoženja preko reke, davanja konja za prevoz kneza i njegovih slugu (povoz), a imali su i vojnu obavezu. Razlika među njima, prema ovom gledištu, bila je u prirodi svojinskih prava prema zemlji. Samo su prvi bili vlasnici zemljišne deonice na kojoj su živeli. Tačnije, bili su slični vlasnicima. Zemlja im je pripadala kao da je njihova, ali nisu mogli da je otuđuju, zato što je puno pravo svojine na zemlji pripadalo samo čitavoj seoskoj opštini, i samo je onaj ko pripada opštini mogao da "poseduje" zemlju. Svaki tuđinac, dakle, koji bi se nastanio na opštinskoj zemlji, stupao je u članstvo te opštine kojoj pripada zemlja i primao na sebe razrezani porez i dažbine koje leže na toj deonici. Naravno, važilo je i obrnuto – svaki smerd poseduje opštinsku zemlju samo dotle dok je njen član; napuštajući je, gubio je i pravo na zemlju, koja je trajna i neosporna svojina opštine. Samo je opština mogla da kupuje, razmenjuje, prodaje i uopšte otuđuje zemlju.

Druga grupa smerda koji su živeli na zemljištima privatnih posednika, bili su samo žitelji zemlje koju su držali, a ne i "domaćini". Na ovu zemlju su mogli da se dosele samo pod uslovima koje određuje njen vlasnik. Ovaj je mogao da ih otera sa zemlje, ukoliko mu nisu bili po volji, ili ako se nisu držali prihvaćenih uslova i obaveza. Moguće je da Ruska pravda upravo za ovu kategoriju stanovništva koristi naziv "rolejni zakup", što bi se uslovno moglo prevesti kao "najamni zemljoradnik". Oni su sa vlasnikom zemlje, verovatno, ugovarali uslove pod kojima su obrađivali njegovu zemlju. To su, većinom, bili siromasi, koji su kod zemljoposednika dolazili s golim rukama. On im je, zajedno sa zemljom, predavao žito, seme, kuću, poljoprivredni inventar, tegleću stoku, a nekada čak i novac. Za razliku od "rolejnih zakupa", običnim "zakupima" je u Pravdi posvećeno više pažnje. Jedino se ne kaže koji je inicijalni pravni osnov po kome se neko lice uopšte nalazi u tom statusu. Od običnog najamnog radnika "zakup" se, izgleda, razlikovao i po tome što je od zemljoposednika unapred dobijao novac ili neku drugu vrednost ("kupu") za koju je radio domaćinu, dok su najamni radnici platu dobijali tek posle obavljenog rada.

Bez obzira da li žive na zemlji seoske opštine, ili zemlji zemljoposednika, smerdi imaju pravo slobodnog prelaženja i odlaženja sa zemlje, uz prethodno svođenje računa sa opštinom odn. zemljoposednikom. Mogli su i da na svoje mesto dovedu drugog smerda, koji je, samim tim, preuzimao sve njegove obaveze. Sama seoska opština, pak, mogla je jednostrano da otkaže gostoprimstvo smerdu, ukoliko bi neuredno izvršavao poreske obaveze, ili na drugi način štetio zajednici.

Oni istraživači drevnoruskog društva koji se ne slažu da su u to vreme svi smerdi bili slobodni seljaci, u njima vide osobe bliske položaju roba, ili, pak, zavisne seljake, dok ih drugi, sasvim suprotno, tretiraju kao kategoriju sličnu sitnim vitezovima. Osnovna polemika, međutim, razvija se ipak oko pitanja da li su oni bili slobodni ili zavisni seljaci.

Pokušaj razrešenja ove velike nepoznanice, B. Grekov je učinio tako, što je izneo hipotezu o postojanju dveju kategorija smerda – i lično slobodnih, i zavisnih.^[50] Smerdi su – veli Grekov – osnovna masa ruskog stanovništva iz koje se u procesu društvenog raslojavanja izdvajaju druge klase ruskog društva. Pojavom vladajuće klase, oni su se našli na dnu društvene lestvice.

Feudalizacija je razbila smerde u dva dela – na one koji su članovi opštine i nezavisni od privatnih zemljoposednika, i na one koji su postali zavisni od njih. Po Grekovu, zavisni smerdi su u istorijskim izvorima obuhvaćeni unutar pojma čeljad.^[51] Unutrašnje raslojavanje u opštini primoralo je deo smerda da napuste opštinu i da zaradu potraže na drugoj strani. Tako se kod zemljoposednika pojavljuju novi kadrovi radnog stanovništva, poreklom iz sredine smerda – zakupi, izgoji, rjadoviči i tzv. siroti.

Robovi

Ropstvo se u drevnoj Rusiji nije izgradilo kao preovlađujući sistem društvenih odnosa, ali su robovi, kao marginalna društvena kategorija, ipak postojali.

Istoričari ukazuju na neke uzroke koji tokom prvog milenijuma naše ere nisu pogodovali nastajanju robovlasništva na ovim prostorima: nepodesni klimatski uslovi usled kojih je držanje i izdržavanje robova bilo skupo, opadanje ropstva u susednim zemljama i odsustvo očiglednog primera za njegovo oblikovanje, zemljište koje je omogućavalo dobijanje relativno visokih prinosa sopstvenim snagama, čvrstina veza unutar seoske opštine koja je, u principu, onemogućavala pretvaranje u robove sopstvenih saplemenika.^[52]

Za lično neslobodna lica u robovskom položaju, istorijski izvori koriste termine rob, čeljadin i holop. Neki naučnici tvrde da su oni različitog porekla – prvi naziv je, navodno, označavao robove iz ratnog plena, a drugi i treći robove iz redova sopstvenih saplemenika.

Redovni izvori ropstva bili su zarobljavanje u ratu, kupovina i rođenje od robinje. Iz Ruske pravde saznajemo i o osobenim načinima dospevanja u status holopa: prihvatanje dužnosti, odn. službe "ključara" ili "tiuna" kod gospodara, a bez prethodno sačinjenog ugovora, zatim samoprodaja u ropstvo, ženidba robinjom bez sporazuma sa njenim vlasnikom, pokušaj bekstva "zakupa", osuda za izuzetno teška krivična dela, zlonamerno proglašenje stečaja od strane krajnje nesavesnog trgovca. Ali istovremeno, u Pravdi je jasno uočljiva tendencija da se ne dopusti dalji porast holopstva, iz čega B. Grekov izvlači zaključak da holopi nisu bili glavna radna snaga na posedima kneževa, bojara i crkve.^[53]

Holopi su, kako vidimo iz Ruske pravde, i u tom statusu mogli da obavljaju izvesne poslove i upravna zaduženja za svog gospodara. Robovi trgovaca, na primer, upuštali su se u trgovačke i novčane operacije u ime i za račun svoga vlasnika, pa su sve obaveze koje bi iz toga proizašle bile punovažne i trgovac je morao da ih izvrši. Već u XI veku, u drevnom ruskom pravu važilo je načelo da rob ne može biti subjekt pravnih odnosa. Oni su svojina gospodara, a sami nisu mogli da poseduju nikakvu imovinu. Za krivična dela holopa, kao i za štetu koju bi on prouzrokovao, odgovornost je snosio njegov vlasnik. Za ubistvo holopa, plaćala se naknada kao za uništenje stvari, a ne kao za ubistvo.

Olakšanje položaja holopa svakako se odvijalo i pod uticajem hrišćanstva, za koje je svako ubistvo greh. O zaštiti holopa tokom XI veka, međutim, može se govoriti i iz čisto praktičnih razloga – naškoditi holopu značilo je oštetiti njegovog gospodara. Sa druge strane pak, došlo je do raslojavanja i unutar kategorije holopa. Neki od njih su postavljani u upravnu službu gospodara u svojstvu ekonomatiuna, pa su tada imali pravo čak i da zapovedaju običnoj masi stanovništva. Crkva je, umesto ranije kazne pokajanja za ubistvo holopa, tokom vremena počela da propisuje i strože kazne – boj od devet do trideset udaraca.

Novčani sistem

Jedna od najbitnijih karakteristika drevnoruskog kaznenog prava jeste apsolutna dominacija novčanih kazni. Otkako su sinovi Jaroslava Mudrog, u drugoj polovini XI veka, ukinuli legalnu krvnu osvetu, one se plaćaju i za ubistvo, i za telesne povrede, i za najveći broj ostalih krivičnih dela. Propisana visina novčane kazne, samim tim, na osoben način odslikava i čitav siste